Асуудлыг дэвшүүлэхүй
Монгол улсад авлига тогтолцоо, систем болон хувирч нийгмийн шударга ёсны бүх л тогтолцоог сөрөн зогсож чадахуйцаар хүчирхэгжиж байна. Авлигыг тогтолцоо болж хувирахад улс төрийн нам, хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглал болон дөрөв дэх засаглал гэгдэгч хэвлэл мэдээлэл, “хармааны” иргэний нийгмийн байгууллагуудын хууль бус “түншлэл” улс төр, эдийн засгийн олигарх бүлэглэлийг үүсгэсэн явдал голлох үүрэг гүйцэтгэж байна. Эдгээрээс улс төрийн нам нь В.Ленины үгийг багахан засаад хэлбэл “манай эрин үеийн мөнгө хөрөнгө, эрх мэдэл, албан тушаал” болон хувирсан нь Монголын “үзэгдэл” боллоо.
Улс төрийн нам авлигын “хөдөлгөгч хүч ” болсон нь
Монголын улс төрийн намуудын нийтлэг шинж бол
- өргөн олны гишүүнчлэлтэй байх
- гишүүнчлэл, харьяаллаар нийгмийн бүх хүрээ, бүлгүүдэд хяналт тогтоох
- намын харьяалал нь давуу эрх ямба олгодог
- жирийн гишүүдийн нэрийн өмнөөс “сонгогдсон цөөнх” ноёлох гэсэн шинжүүд аж.
Чухамхүү монголын төр засгийн дээр гарсан энэхүү олон нийтийн байгууллага нь авлигын тогтолцоог санаачлан бэхжүүлж, хөтлөн урагшлуулагч болсны гол шалтгааныг түүний санхүүжилтийн ил тод бус байдал гэж байгаа нь чухамдаа “нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохлохын үлгэр” санагдана.
Ил болгохыг хүсч буй тэр санхүүжилт хаанаас, яагаад гараад ирэв гэсэн асуултыг зөв хариулахгүйгээр бид хол явахгүй. Харин шалтгаан нь бол төрийн эрх мэдэл, албан тушаал баяжих хөрөнгөжих үндэс болж, улмаар арилжааны хэрэгсэл болон хувирсанд байгаа бус уу. Албан тушаалын хуваарилалтыг мерит шударга зарчим бус намын харьяалал, хувийн үнэнч байдалд тулгуурлан хийх болсонд байгаа бус уу.
Улс төрийн намууд эрх мэдэл албан тушаалд түшиглэсэн авлигын тогтолцоог хэрхэн бий болгосныг товчоор харцгаая.
Өндөр түвшний авлига систем болох нь
Монгол улсад авлига бүхэл нийгмийн тогтолцоог гажуудуулж, завхруулахын хэрээр улам бүр нарийсч засаглалтай хутгалдан, зохион байгуулалттай, систем болон хувирч, өндөр түвшний авлига болжээ.
Өндөр түвшний авлигыг
- Оролцогч талууд: Улс төрийн нам, өндөр дээд албан тушаалтан, шийдвэр гаргадаг институци оролцдог,
- Хөндөж буй эрх ашиг: Улс орон ард түмний язгуур эрх ашгийг хөнддөг,
- Үр дагавар: Улс үндэсний тусгаар тогтнол, аюулгүй байдалд хор хөнөөл учруулдаг гэсэн үндсэн шалгуур үзүүлэлтүүдэд тулгуурлан тодорхойлж байна.
Ингэхдээ авч өгч байгаа авлигын мөнгөний хэмжээгээр бус харин улс орны тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдал, ард олны сайн сайханд байдалд заналхийлж буй гэмт хэрэг гэдэг утгаар нь авч үзүүштэй. Үүний зэрэгцээ өндөр түвшний авлига бол төрийн өндөр дээд албан тушаалтан оролцдог, хор хохирлын хувьд асар их, нарийн зохион байгуулалттай, голдуу хуулийн “хамгаалалтанд” орсон байдаг тул илрүүлэх, шалгах, хариуцлага тооцоход хүндрэлтэй байдгаараа онцлог юм.
Нийгмийн систем болон өндөр түвшний авлигын үндсэн шинж чанарууд
Өндөр түвшний авлига яагаад тогтолцоо\систем болдог талаар судлахдаа бид эхлээд системийн өөрийнх нь үндсэн шинж чанарыг социологийн эрдэмтэн судлаачид хэрхэн авч үздэгийг хөндөн ярья.
Системийн онолын томоохон төлөөлөгч Т.Парсонс аливаа системийн шинж чанарыг дараах байдлаар тодорхойлсон байна. Түүний үзсэнээр систем нь:
- Системийн хэсгүүд нь өөр хоорондоо харилцан хамааралтай, эмх цэгцтэй байдаг
- Систем нь тогтвортой, тэнцвэртэй байдлыг хангах чадвартай байдаг
- Систем нь статик тогтвортой байдлыг хадгалахын сацуу эмх цэгцтэй өөрчлөлтөнд орох чадвартай байна
- Системийн нэг хэсгийн мөн чанар нь нөгөө хэсгүүддээ нөлөө үзүүлэх чадвартай байдаг
- Систем нь хүрээлэн буй орчноосоо зайгаа барьж, хил хязгаараа хадгалдаг
- Хуваарилалт болон интеграчлал нь системийн тэнцвэртэй байдлыг хадгалах суурь үндсэн үйл явц
- Систем нь орчноос зайгаа хадгалах, бүхлийн хэсгүүдтэй харилцаанд орох, өөрчлөлтөнд орох хандлага хийгээд хүрээлэн буй орчны олон талт байдлыг хянах чадвартай байдаг аж[1].
Тэгвэл өндөр түвшний авлигын үндсэн шинжийг энэ чиглэлээр судалгаа шинжилгээ хийж мэргэшсэн шинжээчид мөн л
- Өндөр зохион байгуулалт бүтэц бүхий
- Төрийн өндөр дээд албан тушаалтан, эрх мэдэлтнүүд оролцдог
- Хууль цаазыг өөртөө ашигтайгаар завхруулан ашиглаж, хуулийн хамгаалалт дор байдаг зэрэг үндсэн шинжээр тодорхойлж байна.
Ингээд өндөр түвшний авлигыг нийгмийн системтэй харьцуулан үзье.
| Нийгмийн системийн гол шинж | Өндөр түвшний авлигын системийн шинж |
| Бүтэц зохион байгуулалт | Бүтэцжсэн, өндөр зохион байгуулалттай, үндэсний болоод үндэстэн дамнасан орон зайд үйлчилдэг |
| Хүчирхэг нөлөөтэй тоглогч, оролцогч талууд | Улс төрийн нам, Хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх засаглал, болон бизнесийн нөлөө бүхий институци оролцдог |
| Дасан зохицох, гадаад орчинг өөрт ашигтайгаар өөрчлөх чадвартай | Хуулийн тусламжтай болон хууль бусаар давуу байдлыг бий болгож, шударга ёс, нийтийн “сонирхол” –оор бамбайлан хаацайлдаг |
| Гадаад орчноос өөрийгөө хамгаалах чадавх /дархлаа/ | Хууль бус зан үйлийг зөвтгөх, хуулийг завхруулах хүчирхэг хөшүүрэг, эрх мэдэл бүхий, шийдвэр гаргах түвшинд нөлөөллийн бүлгүүдтэй, “халдашгүй байдал” зэрэг эрх зүйн хамгаалалттай |
Өндөр түвшний авлигын тогтолцоо болохын хувьд өөрийн бүрэлдхүүн хэсгүүд, тэдгээрт оролцогч талуудын ашиг сонирхолд нийцсэн функцыг гүйцэтгэдэг аж. Өндөр түвшний авлигад оролцогч талууд нь авлигын системдээ дараах байдлаар үйлчилдэг байна.
Тухайлбал,
Улс төрийн нам: Сонгуулийн дэмжлэгийн хариу барих, төр засгийг бүхэлд нь хяналтандаа авч, засаглалын бүхий л түвшний хуваарилалтыг хийх, “эргэдэг хаалга”-ны зарчмаар үйлчилнэ.
Хууль тогтоох байгууллага: Авлигад “ээлтэй” бодлого, хууль эрх зүйн орчин “бүрдүүлэх”, халдашгүй байдал, өршөөл үзүүлэх гэх мэт “хамгаалалтын” нөхцөл бий болгох зэргээр үйлчилнэ.
Гүйцэтгэх байгууллага: Хуулийн хэрэгжилтийг гажуудуулан завхруулах, хууль бус давуу байдал олгох зэргээр үйлчилнэ.
Шүүх, хууль хяналтын байгууллага: Хуулийн өмнө тэгш байх зарчим, шударга ёсыг алдагдуулж, “дуулгаваргүй”-г номхотгох, “халдашгүй”-г хамгаалах зэргээр үйлчилнэ.
Бизнесийн бүлэглэл: Улс төртэй хутгалдах замаар олигарх бүлэглэл үүсгэх, улс орны эрх ашиг, аюулгүй байдлыг хохироосон бизнес төслийг хэрэгжүүлж, том хөрөнгө оруулалтыг хяналтандаа авах, байлгах зэргээр үйлчилнэ.
Хэвлэл мэдээлэл: Олон нийтийн “Тархи угаалт”-ыг явуулж, “Хаалтын гэрээ” байгуулах зэргээр авлигачдыг хаацайлах үйлчилгээ үзүүлнэ.
“Халаасны” иргэний нийгэм: Авлигачдын халаасанд багтсан иргэний нийгмийн байгууллага олон нийтийн оролцоог хангах, ардчилал шударга ёс байгаа мэт дүр эсгэлтийг харуулан жүжиглэнэ. Ийнхүү “ашиг сонирхлоор” нөхцөлдсөн өндөр түвшний авлигачид харилцан биедээ дэм үзүүлэх байдлаар чухамдаа “аалзны тор” мэт бат бөх сүлжээ үүсгэн оршин байдаг ажээ.
Өндөр түвшний авлига, түүний гол оролцогчдын хувьд авлигын системийн тогтвортой байдлыг хангахдаа:
- Улс төрийн нам, сонгуулийн тогтолцоог ашиглан засаглал эрх мэдэл олж авах
- Албан тушаал, эрх мэдэл хуваарилах, тэдгээрийн тусламжтайгаар оролцогч талуудыг хянаж байх
- Нэгдмэл ашиг сонирхол үүсгэх, түүнээ хамгаалах үүднээс зөрчилд орж болзошгүй хүчтэй талуудтай, тэр бүү хэл сөрөг хүчинтэй хууль бус гэрээ хэлцэл, хуйвалдаан, тохиролцоо хийх зэргээр ажилладаг байна.
Авлигын системийн хөдөлгөгч хүч намыг хэрхэн шинэчлэх вэ?
Өндөр түвшний авлигын тогтолцооны “хөдөлгөгч хүч” улс төрийн намыг эрүүлжүүлэх шаардлагатай байна. Эдүгээ засгийн эрх барьж байсан болон барьж байгаа улс төрийн намууд шинэчлэгдэх оролдлого хийж байсан, хийж байгаа боловч амжилтанд хүрсэнгүй. Учир нь тэд намыг авлигын хөдөлгөгч хүч болоход хүргэсэн суурь нөхцлүүдээ өөрчилж чадаагүй. Энэ нь:
- Нэгдүгээрт, улс төрийн намын гишүүнчлэл. Улс төрийн намын гишүүнчлэл нь гишүүн жирийн олонхид ямар нэг ашиг хонжоо өгөхөөс илүүтэй ноёлогч цөөнхийг хамгаалах хэрэгсэл буюу далласан газар ил гарч далайсан газар далд ордог масс бий болгож байна. Түүнчлэн нам нэгтнүүд “таньдаггүй бурхнаас таньдаг чөтгөр дээр” гэсэн зарчмаар хандаж, ардчилсан сонгуулиар хамгийн сайныг өрсөлдүүлэн сонгох зарчмыг үгүйсгэжээ. Мөн намын харьяалал нь нам нэгтнээ барьцаалан шантаажлах боломжийг нээж “аяганы хариу өдөртөө, агтны хариу жилдээ” гэсэн зарчмыг бэхжүүлж байна. Улмаар намууд бодлогоор өрсөлдөх бус аль болох олон гишүүн элсүүлэх, эмэгтэйчүүдийн, залуучуудын зэрэг байгууллагуудыг олноор байгуулж нийгмийг бүхэлд нь улс төржүүлэн өрсөлдөж байна.
- Хоёрдугаарт, Нам нь сонгуулиар олж авсан хууль тогтоох эрх мэдлээ төр засгийн бүхий л албан тушаалыг хуваарилах эрх хэмээн ойлгох хандлага. Үүнээс үүдэн Монгол төр засгийн том жижиг бүх албан тушаалтан ялсан нам түүний эрх мэдэлтнээс хамааралтай болон хувирч, түүний хүсэл зоригт нийцүүлэн “алба” барих үүрэг хүлээнэ. Багаа бүрдүүлэх, багаар ажиллах хэмээх сайхан зарчим нь хувийн үнэнч шинж дээр суурилсан, баяжих хөрөнгөжих ашиг сонирхлоор нэгдсэн бүлэглэлээр солигдож, авлигын тогтолцоо бэхэждэг байна.
Эцэст нь, системийг зөвхөн систем ялдаг тул шударга ёсыг нийгмийн системийн хүрээнд тогтоосноор бид өнөөгийн мухардмал байдлаасаа гарах буй заа. За энэ бол бас өөр сэдэв биз ээ.
[1] Ritzer.G(1996) Sociological theory. (4th ed) New York: The McGraw-Hill. p 240
2019 оны 3-р сар
О.Мөнхбат, Доктор, МУИС-ийн Профессор