Монголын ядуурлын парадокс… нийлэлдээ би “төрийн өмчит компаниуд (ТӨК) зуу хол давж, тэдний гуравны нэг нь алдагдалтай ажиллан төсвийг сорж, хувийн хөрөнгө оруулалтыг шахаж байна. Эрчим хүчний үнийг татаасаар барьж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлж байна” гэж бодит байдлыг дүгнэсэн.

ТӨК-ийн одоогийн байдал

2025 оны байдлаар төрийн болон төрийн оролцоотой 109 компани байгаагийн бараг гуравны нэг буюу 43 нь архаг алдагдалтай, олонх нь гурван жил дараалан алдагдалтай ажиллаж, тэнцэл нь улаан гарсаар байна. 2024 онд ТӨК-үүд нийт 26 их наяд төгрөгийн орлого олсон ч, өр нь бараг хоёр дахин өсөж 11 их наяд төгрөгт хүрчээ. Энэ нь 2026 оны улсын төсвийн (32.9 их наяд) гуравны нэгтэй тэнцэж, нийт төрийн өрийн 24 хувийг эзэлж байна. Эрчим хүчний салбар хамгийн том “сорогч” болж, татаасын үнээр ажилласан компаниудын алдагдлыг төсвөөс нөхсөөр байна. 2024 оны 11-р сард тариф нэмсэн нь алхам болсон ч квази-төсвийн алдагдлыг бүрэн арилгаагүй хэвээрээ.

Яагаад үр ашиггүй ажилладаг бэ? Шалтгаан нь бүтэц, улс төрийн шинжтэй. Хувийн компаниуд ашиг, өрсөлдөөнөөр удирддаг бол ТӨК-үүд “зөөлөн төсөв”-ийн дор ажилладаг: алдагдлыг татвар төлөгчдийн мөнгөөр, эсвэл балансын гадна баталгаагаар нөхдөг. Удирдлагад улс төрийн томилгоо хийж, гүйцэтгэлээс илүү ивээн дэмжихэд анхаардаг. Эрчим хүч, тээвэр, уул уурхай зэрэг гол салбаруудад өрсөлдөөн байхгүй тул зардлаа бууруулах, шинэчлэх дарамтгүй. Эрчим хүчний татаас хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, хувийн хөрөнгө оруулагчдыг зайлуулж, төрийг “сорогч” болгож байна. Үр дүн нь: төсвийг сорж, хувийн салбарыг боомилж, уул уурхайн орлогоос хамааралтай эдийн засгийн эмзэг байдлыг нэмэгдүүлсээр байна.

Амлалт их, үйлдэл тэг: Улс төрийн мөнгөний булаг. 1990-ээд оноос хойш бүх засгийн газар ТӨК-ийг шинэчлэх, хувьчлахыг амлаж ирсэн ч тоо нь улам нэмэгдэж ирлээ. Эхний ваучер хувьчлал зарим хөрөнгийг иргэдэд өгсөн ч стратегийн компаниуд төрийн мэдэлд үлдсэн. 2000-аад оноос эхлээд олон удаа төлөвлөгөө зарлаж, сүүлийн үед 18–20 компанийг 2028 он гэхэд хувьчлах, Монголын Хөрөнгийн Бирж (МХБ)-ээр 10–66 хувийг нь борлуулж 3.7 их наяд төгрөг татах амлалт өгсөн. Эрчим хүчний 44 компанийг нэгтгэсэн “Эрчист Монгол” холдинг гэх компани бодит өөрчлөлт гаргаж чадалгүй, элгээрээ хэвтэв. Учир нь энгийн: ТӨК-үүд бол төрийн эрх баригч нам, төрийн албан хаагчдын мөнгөний найдвартай эх үүсвэр болдог. Намдаа үнэнч хүмүүст ажлын байр, холбоотнуудад гэрээ, тодорхойгүй худалдан авалт, ногдол ашиг зэргээр улс төрийн сүлжээг санхүүжүүлдэг. Энэ сонирхлын бүлэг (улс төрчид, өндөр албан тушаалтнууд, дотор нь ажиллагсад) өөрчлөлтийг эсэргүүцдэг тул амлалт нь сонгуулийн жүжиг болдог.

Амжилттай туршлагууд : Энэ мухардалыг зоригтой хувьчлалаар задлах боломжтой. Жишээ нь: Их Британид Маргарет Тэтчерийн British Airways (BA)-ийн хувьчлал. 1980-ээд оны эхээр том алдагдалтай, олон ажилтантай төрийн агаарын тээвэрлэгч байсан BA-г 1987 оны 2-р сарын 11-нд Лондонгийн Хөрөнгийн Биржээр олон нийтэд хувьцаа гаргахад 11 дахин олон захиалга авчээ. Хувьчлалын дараа ажилтны тоо буурч, зорчигч өсөж, нислэг цагтаа эхлэх чадвар огцом сайжирч (70%-иас 85% хүртэл), үйлчилгээний гомдол хоёр дахин буурсан. Дэлхийн хамгийн ашигтай, нэр хүндтэй агаарын тээвэрлэгч болж, “Дэлхийн хамгийн дуртай агаарын тээвэрлэгч” компани болж алдаршжээ.

Шинэ Зеланд ТӨК-үүдээ корпораци болгоод хувьчилснаар алдагдлаа ашиг болгосон. Чили эрчим хүчний салбараа хувьчилж, зохицуулалттайгаар хөрөнгө оруулалт татан, алдагдлаа хоёр дахин бууруулсан. Кенид KenGen, Safaricom-ыг хэсэгчлэн IPO хийж, Хөрөнгийн биржийг идэвхжүүлж, үр ашиг нэмэгдүүлсэн. Монголд ч “Монгол Шуудан”-гийн хэсэгчлэн хувьчлал захиргааг сайжруулж, үнэлгээг өсгөсөн амжилттай жишээ бий.

Монголд хэрэгжүүлэх нь: МХБ-ээр ТӨК-ийн хувьцааг олон нийтэд гаргах нь хувийн капитал, мэргэжилтэй удирдлага татах, зах зээлийн хяналт тавих, иргэдэд өмчлөх боломж олгох, дотоодын хөрөнгийн зах зээлийг гүнзгийрүүлэх олон зорилтыг нэгэн зэрэг шийднэ. Стратегийн салбарт “алтан хувьцаа” үлдээж, эрчим хүчний үнийг бодит өртөгт хүргэх, бие даасан ТУЗ, сайн засаглалын хууль, төсвийн эрсдэлийг хянах зэрэг нэмэлт арга хэмжээ зайлшгүй.

Үр дүнд нь ТӨК-үүд төсвийг сорохоо зогссоно, эрүүл мэнд, боловсрол, дэд бүтцэд оруулах мөнгөтэй болж, эрчим хүч, ложистикт хувийн хөрөнгө оруулалт урсана. Ил тод, авлигаас сэргийлсэн, МХБ-ээр дамжуулсан жинхэнэ хувьчлал явуулж чадвал ТӨК-ууд алдагдалтай “сорогч”-оос өсөлтийн хөдөлгүүр болно.

Монгол Улс дутуу хагас хувьчилсан маягаар дахин арван жил алдах ёсгүй. ТӨК-ийг шинэчлэх нь зөвхөн эдийн засгийн шаардлага биш — төсвийн бие даасан байдал, хувийн салбарын идэвхжил, урт хугацааны хөгжлийн үндэс юм.

Түргэн шийдэж, шуурхай хөдлөх цаг шүү.

[Сүүлийн 10 жилд 140 мянган өрхийг орон сууцтай болгосон ипотекийн хөтөлбөр нь бодит өртгөө нууж, зах зээлийг гажуудуулж, мөнгөний бодлогын үр нөлөөг сулруулж ирсэн. Одоо Монгол Улс эрэлтэд суурилсан загвараас нийлүүлэлтэд суурилсан бодлого руу шилжих шаардлагатай байна.]

Сүүлийн арваад жил Монгол Улс орон сууцны хүртээмжийг нэмэгдүүлэхдээ нэг үндсэн хэрэгсэлд тулгуурласан нь — ипотекийн хөнгөлөлттэй зээл байв. Энэ хугацаанд 10.7 их наяд төгрөгийн санхүүжилтээр 140 мянган өрхийг орон сууцтай болгосон нь бодит амжилт юм.

Гэвч энэ амжилт ямар өртгөөр бий болсон бэ гэдэг асуултыг өнөөдөр зайлшгүй тавих цаг иржээ. Зах зээлийн хүү жилийн 20 давсан хувь байхад, 6–8 хувийн зээл олгож, зөрүүг нь төсвөөс гаргасан атлаа, дансыг нь төв банкны баланс дээр байршуулсан энэ тогтолцоо нь бодит өртгийг нууж, зах зээлийн дохиог гажуудуулж, мөнгөний бодлогын үр нөлөөг сулруулж ирсэн.

Үе үеийн Монголбанкны Ерөнхийлөгч нар энэ хөтөлбөрийг төсөвт шилжүүлнэ гэж амлаж байсан ч хэрэгжүүлж чадаагүй юм. Монголбанкны шинэ Ерөнхийлөгч С.Наранцогт мөн энэ асуудлыг хөндөн, ипотекийн хөтөлбөрийг үе шаттайгаар Засгийн газарт шилжүүлэх шаардлагатайг онцолсон.

Олон улсын валютын сан ч энэ төрлийн хөтөлбөрийг төв банкны балансаас гаргаж, улсын төсөвт шилжүүлэхийг олон удаа зөвлөж иржээ. Учир нь төв банк инфляц болон санхүүгийн тогтвортой байдлыг хариуцах үндсэн үүрэгтэй болохоос хөнгөлөлттэй зээлийг хуваарилах ёсгүй.

Гэвч шинэчлэл удааширч байгаа нь санамсаргүй бус. Ипотекийн хөнгөлөлттэй зээл нь улс төрийн хувьд өндөр дэмжлэгтэй, мөн барилгын салбар болон санхүүжилтийн ашиг сонирхлын бүлгүүдэд өндөр өгөөжтэй тул одоогийн тогтолцоо нь үр ашигтайгаас илүүтэй тохиромжтой хэвээр байна. Энэ нь бодлогын алдаа бус, харин тогтолцооны урамшууллын үр дүн юм.

Энэхүү бодлого нь өрхүүдийн орон сууцтай болох боломжийг тэлсэн ч нийлүүлэлт хязгаарлагдмал нөхцөлд эрэлтийг дэмжсэнээр орон сууцны үнийг өсгөж, инфляцын дарамтыг нэмэгдүүлэх нэг хүчин зүйл болж, мөнгөний бодлогын үр нөлөөг сулруулж ирснийг хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай.

Нийлүүлэлт талыг дэмжих загвар

Иймээс асуудал нь орон сууцны дэмжлэгийг зогсоох бус, харин илүү үр ашигтай хэлбэрт шилжүүлэх тухай юм.

Орон сууцны хөнгөлөлттэй зээл нь нийлүүлэлт хязгаарлагдмал зах зээлд эрэлтийг нэмэгдүүлдэг. Улаанбаатар хотод дэд бүтэц бүхий газрын хомсдол, төлөвлөлтийн саад зэргээс шалтгаалан нийлүүлэлт богино хугацаанд нэмэгдэх боломж хязгаарлагдмал хэвээр байна. Ийм нөхцөлд зээлийн хүүг бууруулах нь үнийн өсөлтийг улам хурдасгадаг.

Үүнтэй зэрэгцэн санхүүгийн системд гажуудал үүсдэг. Арилжааны банкуудын хувьд ипотекийн хөнгөлөлттэй зээл нь бизнесийн зээлээс илүү ашигтай тул хөрөнгийн урсгал үл хөдлөх хөрөнгийн салбар руу чиглэж, бүтээмжид суурилсан хөрөнгө оруулалт буурдаг.

Хамгийн чухал нь энэ тогтолцоо мөнгөний бодлогын дамжуулалтын механизмыг сулруулдаг. Бодлогын хүү өссөн ч ипотекийн зээл зах зээлийн нөлөөнөөс тусгаарлагдсан хэвээр байдаг. Орон сууцны тусдаа банк байгуулах нь зохистой зохицуулалтгүй тохиолдолд, зах зээлийн бус санхүүжилтийн шинэ сувгийг бий болгож, байдлыг улам хүндрүүлэх эрсдэлтэй.

Иймд Монгол Улс эрэлтийг дэмжсэн татаасын загвараас, нийлүүлэлтийг дэмжсэн бодлого руу үе шаттай шилжих шаардлагатай.

Юуны өмнө дэд бүтэц бүхий газрыг нэмэгдүүлэх хэрэгтэй. Зам, дулаан, ус, бохирын шугамд холбогдсон газрын нийлүүлэлтийг нэмэгдүүлснээр барилгын өртөг буурч, нийлүүлэлт тогтвортой өснө.

Хоёрдугаарт, дэмжлэгийг барилгын үйлдвэрлэлийн шатанд чиглүүлэх нь зүйтэй. Төрөөс олгох дэмжлэгийг тодорхой хувь нь хямд үнэтэй орон сууц хэлбэрээр зах зээлд нийлүүлэх хатуу нөхцөлтэй уялдуулах шаардлагатай.

Гуравдугаарт, өрхөд чиглэсэн дэмжлэгийг зорилтот болгох хэрэгтэй. Анх удаа орон сууц авч буй болон бага, дунд орлоготой өрхүүдэд чиглэсэн, төсвөөс ил тод санхүүждэг хөтөлбөр байж болно.

Мэдээж ийм шилжилт амар биш. Нийлүүлэлтийн бодлого удаан үр дүн өгдөг, илүү их удирдлагын чадавх шаарддаг. Харин одоогийн тогтолцоо нь зах зээлийн дохиог гажуудуулж, бодлогын итгэлцлийг сулруулж байна.

Эцэст нь асуудал институцийн шинжтэй. Монгол Улс төв банкаа зөвхөн мөнгөний бодлогын байгууллага байлгах уу, эсвэл хөгжлийн санхүүгийн үүрэг давхар гүйцэтгүүлэх үү гэдгээ тодорхой шийдэх шаардлагатай.

Орон сууцны хүртээмжийг зөвхөн хямд зээл биш, харин нийлүүлэлт, дэд бүтэц, институцийн ил тод байдал бий болгодог. Өнөөдөр Монголын орон сууцны бодлогод ийм суурь өөрчлөлт зайлшгүй шаардлагатай байна.

Монголын эдийн засгийн статистик гайгүй сайн гардаг. 2024 онд ДНБ-ий бодит өсөлт 5.1, 2025 онд 5.5 хувь болжээ. Нэг хүнд ногдох ДНБ 7,000 ам.доллараас давж, манай улс дээд-дундаж орлоготой орны зэрэглэлд орсон. Уул уурхай, үйлчилгээ, төрийн зардал нь энэ макро амжилтыг бүрдүүлжээ. Гэвч 2024 оны олон хэмжээст ядуурлын индексээр хүн амын 26 хувь нь ядуурал, дутагдалд өртөж байна. Ядуурлын шугамын дээгүүр байгаа ч, эмзэг бүлгийнхнийг нэмбэл бодит тоо хүн амын гуравны нэгд хүрнэ.

Энэ бол статистикийн алдаа биш, бодлогын алдаа юм. Өсөлтийн үр шимийг цөөнх хүртэж байхад олонх нь гадаадад сайн цалин хайн цагаачилж, төрд итгэх итгэл буурч, нийгмийн бухимдал нэмэгдсээр байна.

Энэхүү илэрхий парадоксийг институцийн эдийн засагт суурилсан урамшууллын доголдлоор тайлбарлаж болно. Улс төрийн санхүүжилт ил тод бус байх үед нөөцийн хуваарилалтыг гажуудуулдаг түрээс (рент) бий болдог. Үүний улмаас аж ахуйн нэгжүүд бүтээмжээр бус, харин улс төрд нэвтрэх боломж, хандалтаар өрсөлдөх хандлагатай болж, хувийн хөрөнгө оруулалт болон ажлын байрны өсөлт саардаг. Ийм тогтолцоонд эдийн засгийн өсөлт нь ядууралтай зэрэгцэн орших боломжтой бөгөөд учир нь өсөлтийг өрхийн түвшинд хүртэл дамжуулах механизм бүтцийн хувьд сул байдаг.

Шалтгаан нь:

Нэгдүгээрт, татвар, шимтгэлийн дарамт маш хүнд байна. Ажил олгогчийн төлж буй нийгмийн даатгалын шимтгэл хөгжингүй орнуудтай адил өндөр, тэднээс эрэмбээр бага цалингийн суурь дээр ногдож байгаа тул албан ёсны ажлын байр бий болгоход асар үнэтэй болжээ. Компани нь жижиг хэвээр үлдэж, эсвэл далд эдийн засагт шилжиж байна. Залуучууд ажилгүй, эсвэл гадагшаа гарч байна.

Хоёрдугаарт, хувийн хэвшлийн ажлын байр хомс байхад төрийн албан хаагчдын тоо нэмэгдсээр байна. Олон хүн бизнес бий болгохын оронд намын гишүүн болж, төрийн ажил горилж байна.

Гуравдугаарт, төрийн өмчит компаниуд (ТӨК) зуу хол давж, тэдний гуравны нэг нь алдагдалтай ажиллан төсвийг сорж, хувийн хөрөнгө оруулалтыг шахаж байна. Эрчим хүчний үнийг татаасаар барьж байгаа нь хөрөнгө оруулалтын дохиог гажуудуулж, төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлж байна.

Дөрөвдүгээрт, хамгийн ноцтой шалтгаан бол улс төрийн намын санхүүжилтийн нууцлаг байдал юм. Том хэмжээний илрээгүй “хандив” нь тендер, төсөл, орон сууцны болон бизнесийн хөнгөлөлттэй зээл, төрийн ажлыг “худалдаж” авдаг болсон. “Эрх мэдэл авилгаждаг, үнэмлэхүй эрх мэдэл үнэмлэхүй авилгаждаг” гэдэг л болж байна. Намын хөрөнгө, санхүүжилт нууц байснаар улс төр, бизнесийн элитүүд төрийг өөрсдийн зорилгоор ашиглаж, шүүхийг гажуудуулснаар энгийн иргэд шударга ёсонд итгэхээ больж байна. Үр дүнд нь хувийн хэвшлийн идэвхи сул, ивээн тэтгэлгийн улс төр, цагаачлал, тогтвортой ядуурал гэсэн чөтгөрийн тойрог үүсээд байна.

Эдийн засагчийн хувьд эдгээрийг тус тусдаа асуудлууд гэж бус, харин нэгэн цогц урамшууллын гажуудлын хавх гэж харж байна. Үүний механизм нь дараалсан гажуудлын хэлбэрээр илэрнэ: улс төрийн санхүүжилтийн ил тод бус байдал нь түрээс (рент)-ийн хуваарилалтыг бий болгож, улмаар энэ нь зах зээлийн өрсөлдөөний тэгш байдлыг алдагдуулна; гажуудсан өрсөлдөөн нь аж ахуйн нэгжүүдийн бүтээмж, өсөлтийг сааруулж; бизнесийн сул дорой динамик нь чанартай ажлын байр бий болгох боломжийг  хязгаарлаж байна. Үр дүнд нь макро эдийн засгийн өсөлт ба өрхийн амьдралын чанарын  хооронд бүтцийн холбоо тасалдалж, улмаар ядуурал тогтвортой хадгалагдах боллоо.

Монголд нөөц баялаг, залуу хүн ам, өсөлтийн боломж бий. Гэвч засаглалын дээрх механизмаа засахгүй бол эдийн засгийн өсөлт тэгш бус байдлыг л өдөөсөөр байна.

Тэгээд яах бэ?

Өнөөдрөөс эхлэх гурван тодорхой алхам байна.

1. Намуудын хөрөнгө, санхүүжилтийг ил тод болгох. Дээд хязгаараас дээшхи бүх хандивыг бүрэн ил болгож, зарлагын хатуу хязгаар тогтоох, санал хураалтын тоонд үндэслэсэн хэсэгчилсэн төрийн санхүүжилт нэвтрүүлэх. Тэгж ил тод болгоод, хянаж чадвал “эрх мэдлийг мөнгөөр худалдаж авах” зах зээлийг устгаж, шүүхийн хараат байдал, тендерийн луйварт цэг тавина.
2. Ажлын байр бий болгох дарамтыг бууруулах. НӨАТ болон жижиг компани, шинэ ажлын байранд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг аажмаар бууруулж, нийгмийн хөтөлбөрийг илүү нарийвчлан чиглүүлэх. Эрчим хүчний ерөнхий татаасыг орлогын түвшинд тулгуурласан шууд дэмжлэгээр солих. Алдагдалтай ТӨК-ийг мэргэжлийн удирдлага дор хувьчлах эсвэл зогсоох.
3. Холбоо хамаарал биш шударга ёсыг бий болгох. Татаас, зээл, төрийн ажлыг ил тод, өрсөлдөөнт шалгаруулалтаар олгох. Үүнтэй зэрэгцэн бие даасан шүүхийн томилгоо, жинхэнэ эрх мэдэлтэй авлигатай тэмцэх шүүхийг бий болгох.

Эдгээр нь хувьсгалт санаа биш, үндсэн зарчим юм. Монголд өсөлт дутсандаа биш, өсөлтийг нэр төртэй, боломжтой амьдралд хөрвүүлэх институц дутаж байна. Нууц гэрээ, хамсаатнууддаа зориулсан татаасаар явж ирсэн хуучин замаа үргэлжлүүлэх үү, эсвэл шударга, өрсөлдөөнт тогтолцоо бий болгож, “намын дугтуй биш” хөдөлмөр, санаачилга амжилтыг шийдэх үү? Сонголт бол тодорхой. Ард түмэн үүнийг харж байна.

Ирэх арван жил бүгдэд зориулсан, эсвэл цөөнхөд зориулсан хөгжлийг сонгох эсэхээ Монголчууд бид өнөөдөр шийдэх цаг ирлээ.

Монгол Улсын Засгийн газар 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд “Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай” хуулийн төслийг хэлэлцэн Улсын Их Хуралд өргөн барихаар шийдвэрлэсэн нь олон нийтийн анхаарлыг татаж байна. Эдийн засгийн эрх чөлөө гэдэг ойлголт өөрөө улс орны хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлох хэмжээний суурь асуудал тул энэхүү хуулийг батлахаас өмнө иргэд ойлгож, хэлэлцэж, санал бодлоо илэрхийлэх нь чухал.

Тэгвэл эдийн засгийн эрх чөлөө гэж яг юуг хэлдэг вэ? Энгийнээр хэлбэл, эдийн засгийн эрх чөлөө гэдэг нь иргэн, аж ахуйн нэгж өөрийн өмч, хөдөлмөр, хөрөнгийг ашиглан юу үйлдвэрлэх, хэрхэн үйлдвэрлэх, хэнд, ямар үнээр худалдахаа төрөөс зөвшөөрөл авахгүйгээр өөрөө шийдэх эрх юм. Ашиг олбол өөрөө хүртэнэ, алдагдал хүлээвэл өөрөө хариуцна. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн шийдвэрийг төр бус, зах зээл болон иргэн өөрөө гаргадаг тогтолцоо юм.

Гэтэл эдийн засгийн эрх чөлөөг “төр бизнесийг сайн зохицуулах”, “төрөөс үнэ барих”, “төрөөс салбар дэмжих”, “төр зах зээлд оролцож тэнцвэржүүлэх” гэсэн ойлголттой андуурах нь их байна. Энэ бүхэн бол төрийн интервенц бөгөөд, эдийн засгийн эрх чөлөө бол түүний яг эсрэг философи дээр суурилдаг. Чөлөөт зах зээл гэдэг нь төр зах зээлийн тоглогч биш, харин дүрмийн сахиул, шүүгч байх ёстой гэсэн ойлголт юм.

Энэ үүднээс харахад одоо хэлэлцэгдэж буй хуулийн төсөлд тодорхой зөрчил ажиглагдана. Нэр нь “эдийн засгийн эрх чөлөө” боловч агуулгын хувьд “төр сайн зохицуулбал бизнес сайн явна” гэсэн зөөлөн интервенционист хандлага давамгайлж байна. Тухайлбал, хуулийн төсөлд төр боловсрол, эрүүл мэнд, дэд бүтэц, нийтийн үйлчилгээ, технологийн шийдэл зэрэг суурь зах зээлийн салбаруудад оролцож, санхүүжүүлж болно гэж заасан нь төрийг зах зээлийн тоглогч хэвээр үлдээж байна гэсэн үг. Энэ нь төр ба бизнесийн заагийг бүдгэрүүлж, авлига, ашиг сонирхлын зөрчил системтэй үүсэх эрсдэлийг хадгалсаар үлдээнэ.

Хэрэв эдийн засгийг үнэхээр “бүрэн эрх чөлөөтэй” болгохыг зорьж байгаа бол хувийн хэвшил хийж чадах ажлыг төр хийхийг хориглосон тодорхой, хатуу заалт зайлшгүй хэрэгтэй. “Төрийн оролцоог багасгана” гэсэн ерөнхий өгүүлбэр бодит амьдрал дээр үр дүн багатай. Харин “хувийн хэвшил чөлөөт зах зээлийн зарчмаар гүйцэтгэх боломжтой аливаа үйл ажиллагааг төр эрхлэхийг хориглоно” гэж тодорхой зааж өгвөл төрийн оролцооны бодит хязгаар тогтоно.

Мөн хуулийн төслийн нэг томоохон дутуу зүйл нь үнэ, ханш, цалинг зах зээлээр тогтоох зарчим огт тусгагдаагүй явдал юм. Үнэ бол зах зээлийн дохио, ханш бол эрсдэл ба хариуцлагын илэрхийлэл. Хэрэв төр үнэ барьж, ханшид оролцвол зах зээл буруу дохио авч, хомсдол, далд зах зээл, авлига үүсэх нөхцөл бүрддэг. Тиймээс эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хуульд үнэ, тариф, цалин, хөлс, валютын ханшийг зах зээлийн чөлөөт харилцаагаар тогтооно, төрөөс эдгээрт шууд болон шууд бусаар оролцохыг хориглоно гэсэн зарчим зайлшгүй байх ёстой.

Түүнчлэн төрийн зохицуулалтын дээд хязгаарыг тодорхой тогтоогоогүй нь анхаарал татна. “Үндэсний аюулгүй байдал”, “нийтийн ашиг сонирхол” гэх өргөн ойлголтыг ашиглаад бараг ямар ч хязгаарлалтыг зөвтгөж болохоор орхих нь зах зээлийн итгэлцлийг алдагдуулдаг. Эдийн засгийн эрх чөлөөг хязгаарлах аливаа зохицуулалт зайлшгүй, хамгийн бага, тодорхой хугацаатай, шүүхийн хяналтад нээлттэй байх ёстой гэсэн зарчим энд дутагдаж байна.

Жинхэнэ утгаараа эдийн засгийн эрх чөлөөг баталгаажуулна гэвэл төр бизнес эрхлэхийг мөн шууд хориглох шаардлагатай. Төр ашиг олох зорилготой аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулахгүй, харин төрийн өмчит компани, төсөл, хөтөлбөрийг үе шаттайгаар бууруулж, хувьчилж, зах зээлд шилжүүлэх суурь бодлого хэрэгтэй. Үгүй бол төр өөрөө зах зээлд өрсөлдөгч хэвээр үлдэнэ.

Ийм хуульд “Төрийн эдийн засгийн үндсэн үүрэг” гэсэн тусгай заалт оруулж, төр зөвхөн хүний амь нас, өмчийн аюулгүй байдлыг хамгаалах, байгаль орчны аюулгүй байдлыг хангах, гэрээний хэрэгжилт, өмчийн эрхийг шүүхээр хамгаалах, шударга өрсөлдөөнийг сахиулах үүрэгтэй гэдгийг тодорхой заах нь зүйтэй. Үүнээс өөр эдийн засгийн үйл ажиллагаанд төр оролцох ёсгүй. Үүнийг олон улсад “шөнийн манаач төр” гэж нэрлэдэг.

Сүүлийн жилүүдэд Монголын эдийн засгийн өсөлт саарч, хөрөнгө оруулалт хумигдаж, бизнесийн орчин тогтворгүй болсон нь төрийн хэт оролцоо, давхардсан зохицуулалт, лиценз зөвшөөрлийн дарамттай шууд холбоотой. Ийм нөхцөлд эдийн засгийн бодлогыг хэсэгчлэн засах бус, чөлөөт зах зээлийн суурь зарчмыг хуульчлан баталгаажуулах шаардлага бодитоор тулгарч байна.

Дүгнэж хэлбэл, эдийн засгийн эрх чөлөө гэдэг нь “төр зохицуулна” гэсэн логикоос татгалзаж, “төр хамгаална, зах зээл шийднэ” гэсэн зарчимд шилжих тухай ойлголт юм. Хэрэв “Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай” хууль үнэхээр нэрэндээ тохирохыг зорьж байгаа бол чөлөөт зах зээлийн суурь хууль байх ёстой.

Эцэст нь бодит байдлыг харгалзвал, Монгол Улс боловсрол, эрүүл мэндийн салбарт төрийн оролцоог гэнэт бүрэн зогсоох боломжгүй. Тиймээс эдгээр салбарыг төр дангаараа бус, хувийн хэвшилтэй өгөөжтэй хослуулан, өрсөлдөөн ба сонголтыг нэмэгдүүлэх чиглэлд шат дараатайгаар удирдах шаардлага тулгарч байна.

XIII зууны Марко Пологийн харилцааны талаар

Энэ жил Марко Пологийн нас барсны 700 жилийн ой тохиож байна. Түүний Хубилай хааны ордонд хүрсэн түүхэн аяллыг Та өнөөгийн Итали–Монголын харилцааны үндэс суурь гэж хэрхэн харж байна вэ?

Марко Пологийн Хубилай хааны ордонд хийсэн аялал нь Итали, Монголын соёлын хооронд болсон анхны шууд уулзалтуудын нэг билээ. Энэ нь манай ард түмэн олон зууны турш танай улсыг сонирхож, гайхан биширч ирснийг гэрчилдэг. Марко Пологийн туршлага нь нээлттэй байдал, харилцан хүндлэл, ойлголцолд тулгуурласан өнөөгийн Итали–Монголын харилцааны бэлгэ тэмдэг юм.

2024 онд Итали улс Чингис хаан музейд Марко Пологийн тухай үзэсгэлэн зохион байгуулсан. Соёлын дипломат энэ харилцаа нь хоёр улсын ард иргэдийн хоорондын холбоог хэрхэн бэхжүүлэх вэ?

Итали, Монголын соёлын харилцаа сүүлийн жилүүдэд идэвхтэй хөгжиж байна. Дипломат харилцааны 55 жилийн ой нь Чингис хаан музейд зохиогдсон Марко Поло болон Караваджо үзэсгэлэн зэрэг чухал соёлын арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулах таатай орчныг бүрдүүлж, Монголын үзэгчдийн дунд Италийн соёлыг улам илүү таниулахад ихээхэн хувь нэмэр оруулсан. Цаашид ийм төрлийн олон санаачилгыг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна.

Хоёр талын харилцаа ба 55 жилийн ой

1970 онд тогтоосон Монгол, Италийн дипломат харилцаа энэ жил 55 жилийн ойгоо тэмдэглэж байна. Та энэ хугацаанд гарсан хамгийн чухал ололт амжилтыг юу гэж харж байна вэ?

Сүүлийн 55 жилийн хугацаанд Итали, Монгол хоёр улс дипломат харилцаа, соёлын солилцоо, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа өргөжин тэлсэн олон талт түншлэлийг бий болгосон. Худалдаа, хөрөнгө оруулалтын салбарт, ялангуяа машин механизм, дэд бүтэц, нэхмэлийн салбарт амжилттай хамтран ажиллаж ирсэн нь томоохон ололт юм. Түүнчлэн Хархорум дахь археологийн хамтарсан судалгааны төслүүд зэрэг соёлын өвийг хамгаалах салбарын хамтын ажиллагаа чухал байр суурь эзэлж байна.

Мөн Итали–Монголын Бизнес форум нь компаниуд бодит түншлэл тогтоож, хоёр орны худалдааг гүнзгийрүүлэх чухал боломжийг бүрдүүлсэн.

Түүнчлэн манай хоёр улс харилцаагаа Стратегийн түншлэлийн түвшинд хүргэсэнд би маш баяртай байна. Энэ нь стратегийн хамтын ажиллагаа, худалдаа, хөрөнгө оруулалтыг нэмэгдүүлж, олон улсын талбар дахь хамтын ажиллагааг улам бэхжүүлнэ.

Та Монгол Улсын Зам тээврийн яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга С.Батболдтой Агаарын харилцааны тухай хэлэлцээрт гарын үсэг зурсан. Шууд нислэг нээгдэх нь эдийн засаг, аялал жуулчлалын харилцаанд ямар өөрчлөлт авчрах вэ?

Өнгөрсөн нэгдүгээр сард Итали, Монголын хооронд байгуулсан анхны Агаарын үйлчилгээний хэлэлцээр нь хоёр талын харилцааны чухал үе шат болов. Энэ нь сонирхсон агаарын тээврийн компаниудад олон улсын сүүлийн үеийн дүрэм журмын хүрээнд үйл ажиллагаа явуулах иж бүрэн хууль, эрх зүйн орчныг бүрдүүлж өгсөн.

Манай хоёр орны хооронд анхны шууд нислэг эхлэх нь төрийн байгууллагын төдийгүй иргэд хоорондын харилцаа, эдийн засаг, худалдааны солилцоог өргөжүүлэхэд чухал түлхэц өгнө.

Эдийн засгийн харилцаа ба худалдаа

2022–2024 онд хоёр талын худалдааны эргэлт 150–188 сая ам.долларын хооронд, тогтвортой өсөлттэй байна. Итали нь Европ дахь Монгол ноолуурын хоёр дахь том импортлогч. Бид түүхий эдийн экспортоос нэмүү өртөг шингэсэн үйлдвэрлэлийн түншлэл рүү хэрхэн шилжих вэ?

Итали улс Монголыг, ялангуяа ноолуур зэрэг түүхий эдийн чухал нийлүүлэгч гэж үздэг. Сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийн харилцаа улам тэлж, Италийн экспорт нэмэгдэж байгаа нь үүнийг нотолж байна. Манай худалдааны холбоод Монголын түншүүдтэй хамтран загвар болон оёмол, сүлжмэл үйлдвэрлэлийн чиглэлээр сургалтын хөтөлбөр хэрэгжүүлэх, мөн 2025 оны хоёрдугаар сард Миланд болсон Загварын долоо хоногт монгол дизайнеруудыг оролцуулах зэрэг соёлын солилцооны санаачилгыг эхлүүлээд байна. Дараагийн алхам нь хамтарсан үйлдвэр байгуулах юм.

Италийн компаниуд Монголд дотоодын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд техникийн туслалцаа үзүүлэх, мэргэжлийн ур чадвар дадлагажуулахад бэлэн. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Итали дахь айлчлалын үеэр зохион байгуулагдах Эдийн засгийн форум, мөн Made in Italy машин, тоног төхөөрөмжийн эрэлт нэмэгдэж буй нь бид Монгол Улстай цоо шинэ стратегийн эдийн засгийн түншлэл рүү ахиж байгааг харуулж байна.

2020 онд Монголын түүхий ноолуурын экспортын 80 хувийг Итали эзэлж байсан. Монголын оёмол, сүлжмэл, арьс шир боловсруулах салбарт Италийн хөрөнгө оруулалтын ямар боломж бий вэ?

Монгол Улс нь Италийн хөрөнгө оруулагчдад маш ирээдүйтэй зах зээл бөгөөд ялангуяа оёдлын салбарыг шинэчилж буй “Цагаан алт” санаачилга үүнд томоохон түлхэц өгч байна. Италийн компаниуд манай Элчин сайдын яам, CDP, ITA, SACE, Simest зэрэг агентлагийн дэмжлэгтэйгээр сүүлийн үеийн технологи, дээд зэрэглэлийн арьс шир, нэхмэлийн боловсруулалт, дизайн, сургалтын ноу-хауг авчирч чадна. Энэ нь Монголд нэмүү өртөг бий болгохын зэрэгцээ Италийн нийлүүлэлтийн сүлжээний найдвартай байдал, тогтвортой байдлыг бэхжүүлнэ.

Итали–Монголын Нэхмэлийн технологийн төв байгуулагдаж байна. Энэ төрлийн технологи дамжуулах загварыг бусад салбарт хэрхэн түгээн дэлгэрүүлэх вэ?

Италийн Нэхмэлийн машин үйлдвэрлэгчдийн холбоо (ACIMIT) болон Италийн Худалдааны агентлагийн дэмжлэгтэйгээр байгуулагдаж буй энэ төв нь технологи, сургалт, урт хугацааны үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагааг хослуулсан маш сайн жишээ юм. Энэ загварыг Итали олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн давуу талтай дараах салбаруудад хэрэгжүүлэх боломжтой: хөдөө аж үйлдвэрийн үйлдвэрлэл, сэргээгдэх эрчим хүч, хог хаягдлын менежмент, барилгын материал, тогтвортой дэд бүтэц. Дүрэм нь энгийн: мэдлэг дамжуулах, орон нутгийн чадавхыг бэхжүүлэх, урт хугацааны үр өгөөжтэй түншлэл байгуулах юм.

Хамтын ажиллагааны ирээдүй

Ирэх арван жилд Итали–Монголын хамтын ажиллагаанд хамгийн их боломжтой салбарууд юу вэ?

Нэхмэл, арьс ширний салбараас гадна дараах дөрвөн чиглэл онцгой ирээдүйтэй гэж үзэж байна:

• сэргээгдэх эрчим хүч, ногоон технологи,
• хөдөө аж ахуй, хүнс боловсруулах үйлдвэрлэл (“Эрүүл хүнс” санаачилга-тай уялдсан),
• тогтвортой дэд бүтэц, хот байгуулалт,
• байгальд ээлтэй инженерийн шийдлүүд.

Эдгээр салбар нь инноваци, тогтвортой хөгжил, нийтлэг үнэт зүйлсэд тулгуурласан стратегийн хамтын ажиллагааны үндэс болно.

Засгийн газар хоорондын Эдийн засгийн комиссыг бодит үр дүн гаргахад хэрхэн идэвхжүүлэх вэ?

Энэ комисс нь хоёр улсын нийтлэг сонирхлын эдийн засгийн асуудлыг хэлэлцэх, харилцан нөхөх чадавхийг ашиглах чухал механизм юм. Комиссын 4 дүгээр хурал энэ оны гуравдугаар сард Улаанбаатар хотноо болж, тээвэр, хөдөө аж ахуй, шинжлэх ухаан, ногоон шилжилт, түүхий эдийн чиглэлээр хамтран ажиллах боломжийг тодорхойлсон. Бид экспортоо нэмэгдүүлж, хөрөнгө оруулалтын боломжийг нээх замаар хоёр ард түмний хөгжил, цэцэглэлтэд хувь нэмэр оруулахыг зорьж байна.

Италийн манлайллын үүрэг

Итали нь Атлантын түншлэлээ хадгалахын зэрэгцээ Азид прагматик бодлого баримталж байна. Үүнээс Монгол Улс ямар сургамж авч болох вэ?

Итали нь ЕХ болон АНУ-тай байгуулсан стратегийн харилцаагаа хадгалахын зэрэгцээ Азид прагматик, тэнцвэртэй хамтын ажиллагаа явуулж ирсэн. Түүнчлэн Монгол Улс хөрш орнуудтайгаа тогтоосон харилцаагаа хадгалахыг зэрэгцээ Европ, АНУ болон бусад барууны орнуудтай харилцаагаа өргөжүүлснээр эдийн засгийн тогтвортой байдлыг нэмэгдүүлж, түншлэлийн хүрээг төрөлжүүлэн бүс нутаг, дэлхий дахинд өөрийн байр суурийг бэхжүүлэх боломжтой.

Хүмүүнлэг ба улс төрийн асуудлууд

Монгол Улс ардчилал, энхийг сахиулах ажиллагаанд идэвхтэй оролцож ирсэн. Италитай НҮБ зэрэг олон улсын байгууллагын хүрээнд хэрхэн хамтран ажиллаж болох вэ?

Итали, Монгол хоёр улс нь НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд хамгийн идэвхтэй оролцогчдын нэг юм. Энэ нь олон талт үзэл, ардчилал, хүний эрх, хууль дээдлэх ёсыг дэмждэг хамтын үнэт зүйлсийг харуулдаг. Бид олон талт байгууллагын хүрээнд илүү нягт хамтран ажиллаж, мөргөлдөөнөөс сэргийлэх, тогтвортой хөгжил, дэлхийн аюулгүй байдлыг дэмжихэд бодит хувь нэмэр оруулахыг зорьж байна.

Уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт Газар дундын тэнгисийн бүс нутаг, Төв Азид ижилхэн нөлөөлж байна. Монгол Улс 2026 онд Цөлжилттэй тэмцэх НҮБ-ын конвенцийн Талуудын 17 дугаар бага хурлыг зохион байгуулна. Итали энэ санаачилгыг дэмжих үү?

Монгол Улсын цөлжилттэй тэмцэх манлайлал, тогтвортой газрын ашиглалтын төлөөх хүчин чармайлтыг бид өндрөөр үнэлдэг. Улаанбаатар хот COP17-ыг зохион байгуулах шийдвэр нь Монголын идэвхтэй оролцоо, алсын харааг хүлээн зөвшөөрч буй илэрхийлэл юм. Итали улс уг конвенцийг тууштай дэмжигч байсаар ирсэн бөгөөд COP17-ын бэлтгэл ажилд Монгол Улстай хамтран ажиллахад бэлэн гэдгээ дахин нотолж байна. Бид хэлэлцээ амжилттай болж, дэлхийн хамгийн эмзэг бүс нутаг, ард иргэдэд бодит үр ашиг авчрах нийтлэг үр дүнд хүрэхэд хувь нэмрээ оруулахад бэлэн байна.

2025.12.03

Бүгд Найрамдах Итали Улс

Улаанбаатар хотын авто замын түгжрэл өнөөдөр нийслэлийн хамгийн ноцтой асуудлуудын нэг болоод байна. Өглөө, оройн оргил цагийн үеэр хотын гол замууд дээр хэдэн арван мянган автомашин удаашран, иргэдийн цагийг үр ашиггүй зарцуулж, агаарын бохирдлыг нэмэгдүүлж, эдийн засгийн бүтээмжийг бууруулж байна. Зарим хэсэгт хөдөлгөөний хурд дөнгөж 10 км/цаг хүрээд байна.

Түгжрэлийн хамгийн том шалтгаануудын нэг нь сургуулийн хүүхдүүдийн хөдөлгөөн юм. Судалгаагаар өглөө, оройн түгжрэлийн 56 хувь нь эцэг эхчүүд хүүхдээ сургуульд хүргэж, буцаан авч явахтай холбоотой гарав.  Учир нь нийслэлийн ихэнх сургууль, ялангуяа чанартай боловсрол олгодог төрийн болон хувийн сургуулиуд төвийн дүүргүүдэд байрладаг. Энэ нь захын хороололд амьдардаг олон айлыг өдөр бүр төв рүү автомашинаар зорчиход хүргэдэг.

Сургуулиуд, байгууллагууд, үйлчилгээ төвлөрсөн байдал болон нийтийн тээврийн сул төлөвлөлт нь хотын төвийг байнгын бөглөрөлтэй болгосон. Нийтийн тээвэр хэт ачаалалтай, хоцролт ихтэй учир олон өрх автомашинаа хэрэглэхээс өөр сонголтгүй байна.

Хотын санал болгож буй арга: Тэгш–сондгой дугаарын хязгаарлалт

Нийслэлийн захиргаа түгжрэлийг бууруулах зорилгоор тээврийн хэрэгслийн улсын дугаарыг тэгш, сондгойгоор ялган хязгаарлах санал дэвшүүлээд байна. Тэгш дугаартай нь тэгш тоотой өдөр, сондгой нь сондгой өдөр замын хөдөлгөөнд оролцох шийдвэр. Ингэснээр хөдөлгөөнд оролцох автомашины тоо 30–40 хувиар буурна гэж үзэж байгаа.

Гэвч иргэд уг бодлогыг шүүмжлэлтэй хүлээн авч байна. Олон хүн үүнийг шударга бус, амьдралд хэрэгжихэд хүндрэлтэй гэж үзэж байна. Зарим нь автомашинаа хууль ёсоор худалдан авч, татвараа бүрэн төлсөн хэрнээ ашиглах эрхээ хязгаарлуулж байгаагийнхаа хариуд татварын хөнгөлөлт үзүүлэх ёстой гэж шаардаж байна.

Мөн олон улсын туршлагаас харахад ийм арга хэмжээ удаан хугацаанд тогтвортой үр дүн өгөөгүй. Жакарта, Манила, Мексик зэрэг хотуудын жишээгээр иргэд эсрэг төрлийн дугаартай хоёр дахь, хямд автомашин худалдан авч, агаарын бохирдол болон ослын тоог нэмэгдүүлсэн байдаг. Иймд нийтийн тээвэр болон хот төлөвлөлтийн шинэчлэлгүйгээр тэгш–сондгой арга нь түгжрэлийн уг шалтгааныг биш, зөвхөн гаднах илрэлийг эмчлэх оролдлого юм.

Илүү шударга, ухаалаг шийдлүүд

Түр зуурын арга бус, иргэдийн эрхийг хүндэтгэж, тогтвортой байдлыг хангах урт хугацааны цогц шийдэл шаардлагатай байна.

(1) Боловсрол ба үйлчилгээний төвлөрлийг сааруулах
Шинэ хорооллууд өргөжин хөгжиж буй хотын зах хэсэгт шинэ сургууль, цэцэрлэгүүдийг байгуулах бодлогыг эрчимжүүлэх хэрэгтэй. Хэрэв боловсролын чанар болон үйлчилгээ газарзүйн хувьд жигд хүрэлцээтэй болвол төв рүү чиглэсэн автомашины урсгал эрс буурна. Энэ нь хүмүүсийг ажил, амьдралаа гэртээ ойрхон зохион байгуулахад нь уратшуулал болно.

(2) Нийтийн тээврийн чанарыг сайжруулах
Нийслэл найдвартай, орчин үеийн нийтийн тээврийг хөгжүүлэхэд анхаарах ёстой. Ялангуяа цахилгаан автобус болон түргэн үйлчилгээний (BRT) тусгай зурвас бүхий шугамуудыг хэрэгжүүлэх нь үр дүнтэй. Тогтмол цагийн хуваарь, цахим төлбөрийн систем, давуу зурвас нь олон хүнийг автомашинаа орхиж нийтийн тээврийг сонгоход хүргэнэ.

(3) Автомашинаа хуваалцах буюу “Carpool” соёлыг дэмжих
Өөр нэг бодит, шударга шийдэл бол гэр бүл, сургууль, ажлын хамт олон дунд автомашинаа хамтдаа ашиглах соёл бий болгох юм. Одоогийн байдлаар автомашин тус бүрт дунджаар нэг зорчигч л явдаг нь түгжрэлийг нэмэгдүүлж байна.
Иймд сургууль, байгууллагууд дотроо хамт зорчих бүлэг, хуваалцах систем бий болгож, хотын удирдлага болон хувийн хэвшил хамтран “Ухаалаг хуваалцах” аппликэйшн нэвтрүүлэх боломжтой. Энэ нь түлшний хэрэглээг багасгаж, агаарын бохирдол болон түгжрэлийг бууруулахын зэрэгцээ иргэдийн хөдөлгөөний эрхийг хязгаарлахгүй.

(4) Ухаалаг замын хөдөлгөөн, технологийн шийдэл
Замын гэрлэн дохиог уялдуулсан систем, хөдөлгөөний урсгал хянах камерууд, бодит цагийн мэдээлэлд суурилсан зогсоолын менежмент зэрэг дижитал шийдлүүд түгжрэлийг илүү оновчтой удирдах боломж олгоно.

(5) Хотын төвд өндөр тариф буюу “нэвтрэх хураамж” нэвтрүүлэх

Дэлхийн олон хотод түгжрэлийг бууруулах хамгийн үр дүнтэй арга нь төвийн бүсэд автомашинаар зорчиход нэмэлт төлбөр ногдуулах буюу “нэвтрэх хураамж” тогтоох бодлого байдаг. Лондон, Сингапур, Стокгольм зэрэг хотууд энэ бодлогоор төвийн замын ачааллыг 20–30 хувиар бууруулж, нийтийн тээврийн орлогыг нэмэгдүүлж чадсан.

Улаанбаатарт ч энэ зарчмыг боловсронгуй, шударга байдлаар хэрэгжүүлэх боломжтой. Тодруулбал, хотын хамгийн их түгжирдэг төвийн дүүргүүдэд (Чингэлтэй, Сүхбаатарын төв хэсэг, Баянзүрхийн 1–3-р хороо зэрэг) автомашинаар орж ирэхэд бага хэмжээний төлбөр авдаг системийг үе шаттайгаар нэвтрүүлж болно.

Энэ орлого нь нийтийн тээвэр, замын засвар, ухаалаг хяналтын системийг сайжруулахад зориулагдах ёстой. Ингэснээр иргэд машин унах эсэхээ бодит өртгөөр тооцож, нийтийн тээврийг илүү сонирхох болно. Түүнчлэн оршин суугчид болон хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд чөлөөлөлт, хөнгөлөлт үзүүлэх нь зүйтэй.

Ийм тарифын бодлого нь тэгш–сондгой хязгаарлалтаас илүү шударга, эдийн засгийн урамшуулалд тулгуурласан арга бөгөөд замын хөдөлгөөний соёлыг аажмаар өөрчлөх нөлөөтэй.

Дүгнэлт

Улаанбаатарын түгжрэл бол зөвхөн техникийн асуудал биш, төлөвлөлт, шударга ёс, бодлогын зохицуулалтын асуудал юм. Тэгш–сондгой дугаарын хязгаарлалт нь түр хугацаанд тодорхой үр дүн өгөх ч, суурь шалтгааныг шийдвэрлэхгүй бол шинэ тэгш бус байдал бий болгоно.
Түгжрэлийг шийдэх ухаалаг гарц нь хот төлөвлөлтийн шинэчлэл, чанартай нийтийн тээвэр, автомашин хуваалцах систем, ухаалаг удирдлагын технологи юм. Ийм бодлого л Улаанбаатарыг хөдөлгөөнтэй, эрүүл, шударга хот болгох замыг нээж чадна.

2025.10.27

Уран нь түүхийн туршид нууцлаг шинжийг агуулж, дайн, энх тайван, цэвэр эрчим хүчний бэлгэдэл нэгэн зэрэг болж иржээ. Ураны салбар нь Манхэттэний* төслөөс эхлээд өнөөгийн уур амьсгалд ээлтэй эрчим хүчний мэтгэлцээн хүртэл дэлхийн хамгийн стратегийн ач холбогдолтой, геополитикийн хувьд эмзэг сэдвийн нэг хэвээр байна. Өнөөдөр ураны түүхийн төв цэг нь уудам тал нутагтай Казахстан улс юм.

Өнөөдөр ураны эрэлт дэлхий даяар өсөн нэмэгдэж байна. Цөмийн эрчим хүч нь найдвартай цахилгаан үйлдвэрлэлийн суурь бөгөөд хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахад чухал хувь нэмэр оруулах бага нүүрстөрөгчийн шийдэл гэж үзэх боллоо. Ураны (U₃O₈, “шар нунтаг”) үнийн хандлага энэ өөрчлөлтийг тод харуулж байна. 2023 онд ураны үнэ фунт тутамд 106.6 ам.долларт хүрч, сүүлийн 16 жилийн хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн ч жилийн эцэст ойролцоогоор 86.2 ам.доллар болж буурсан. 2025 оны дунд үе гэхэд үнэ фунт тутамд 68.0 ам.долларын орчим хэлбэлзэж, урт хугацааны гэрээний үнэ 92.6 ам.долларт хүрчээ. Баяжуулсан ураны зах зээл мөн адил огцом чангарч, нэг салгах ажлын нэгжийн (SWU) үнэ 190 ам.долларт хүрсэн нь цөмийн эрчим хүчний өргөжилт болон хиймэл оюун ухаанд суурилсан эрчим хүчний хэрэглээ нэмэгдэж буйтай холбоотой юм.

Дэлхийн ураны салбар

Дэлхийн ураны салбарын хөгжил 1940-өөд оноос эхтэй. Тухайн үед энэ элемент цөмийн зэвсэг бүтээхэд ашиглагдаж, улмаар энхийн зорилготой цөмийн эрчим хүчний эх үүсвэр болсон юм. Цаг хугацааны явцад олборлолт, баяжуулалт, түлш үйлдвэрлэл, хаягдлын менежмент зэрэг цөмийн түлшний цогц мөчлөг бүрэлдэн тогтжээ.

Өнөөдөр уран нь дэлхийн цахилгаан эрчим хүчний 10 орчим хувийг хангаж байна. Ураны зах зээлд цөөн хэдэн том тоглогч давамгайлдаг бөгөөд тэдгээрийн дунд Казахстаны “Казатомпром” нэгдүгээрт бичигдэж, Канадын Cameco, Францын Orano, Оросын Uranium One/Rosatom, БНХАУ-ын CNNC болон CGN удаалдаг.

Дэлхийн хэмжээнд ураны нөөц хэдхэн улсад төвлөрдөг. Австрали нийт олборлож болох ураны 28 орчим хувийг эзэлж, удаалаад Казахстан, Канад, Орос ордог. Олборлолтын хэмжээгээр авч үзвэл Казахстан 2009 оноос хойш дэлхийд тэргүүлэгч хэвээр бөгөөд дэлхийн нийлүүлэлтийн 40–45 хувийг дангаараа бүрдүүлдэг. Канад 20 хувийг, Намиби 11 хувийг нийлүүлдэг. Орчин үед дэлхийн ураны талыг илүү хямд өртөгтэй, харьцангуй цэвэр технологи болох газар доорх уусгах (ISR) аргаар олборлож байна.

Казахстаны ураны салбар

Казахстаны ураны түүх ЗХУ-ын үеэс эхэлсэн. Тэр үед өргөн хүрээний хайгуул, олборлолт явагдаж байв. 1991 онд тусгаар тогтнолоо олсны дараа Казахстан ЗХУ-аас арвин нөөц, дэд бүтцийг өвлөн авчээ. 1990-ээд оны сүүлээр ISR олборлолтын аргачлалыг нэвтрүүлснээр тус улс дэлхийн зах зээлд давамгайлах сууриа тавьжээ.

Өнөөдөр Казахстан дэлхийн ураны нөөцийн 12–14 хувийг эзэмшиж, Австралийн дараа ордог. 906 мянган тонн орчим нөөцийн ихэнх нь элсэрхэг чулуулгийн давхаргад байрладаг тул ISR технологи хамгийн тохиромжтой. Энэ арга нь өнөөдөр олборлолтын 90 хувийг бүрдүүлдэг бөгөөд голчлон Кызылорда, Туркестаны бүс нутагт төвлөрдөг.

2024 онд Казахстан 23,270 тонн уран үйлдвэрлэж, дэлхийн нийлүүлэлтийн 40 гаруй хувийг дангаараа хангажээ. 2009 оноос хойш тус улс дэлхийн хамгийн том үйлдвэрлэгч хэвээр байна. Ураны экспорт нь Казахстаны хувьд онцгой ач холбогдолтой; 2023 онд 3.43 тэрбум ам.долларын орлого олж, улсын нийт экспортын 4.4 хувийг бүрдүүлсэн. 2024 онд уран нь өндөр технологийн экспортын 62.7 хувийг бүрдүүлж, 4.6 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь онцлох үзүүлэлт юм.

Энэхүү салбарын гол төвд 1997 онд байгуулагдсан төрийн өмчит “Казатомпром” оршдог бөгөөд дэлхийн нийлүүлэлтийн 20 орчим хувийг дангаараа хянадаг. Казахстаны ураны бодлого нь олон талт тэнцвэрийг баримталдаг. Францын Orano-тай Katco, Канадын Cameco-той Inkai, Японы Kansai ба Marubeni, Хятадын CNNC, CGN, Оросын Uranium One-той Акбастау, Каратау зэрэг хамтарсан төслүүд хэрэгжиж байна. Энэ нь зах зээлийн тогтвортой байдал, хүртээмж, геополитикийн уян хатан байдлыг хангадаг.

Казахстаны цөмийн эрчим хүчний салбар

Казахстан зөвхөн дэлхийн ураны агуулах бус, өөрийн ирээдүйг уранаар баталгаажуулах зорилт тавьжээ. 2024 оны 10 дугаар сарын 6-нд бүх нийтийн санал асуулгаар “Казахстан улсад цөмийн цахилгаан станц байгуулахыг зөвшөөрч байна уу?” гэсэн асуулт тавигдахад, санал өгсөн иргэдийн 71 хувь нь “тийм” гэж хариулж, ирц 63.7 хувьтай байв. Үр дүнд нь тус улсын анхны цөмийн цахилгаан станц байгуулах зөвшөөрөл олгогдсон.

2025 оны 6 дугаар сард Казахстан улс Оросын “Росатом” тэргүүлсэн олон улсын консорциумыг Балхаш нуурын ойролцоох Үлкен тосгонд орчин үеийн VVER-1200 реактор бүхий станц барихаар сонгожээ. Үүнтэй зэрэгцэн БНХАУ-ын CNNC-н хоёр дахь төслийг удирдахаар сонгосон бөгөөд ингэснээр ойрын жилүүдэд Казахстаны тал нутгаар хэд хэдэн цөмийн станц сүндэрлэн босох төлөвтэй байна.

Гэсэн хэдий ч энэ шийдвэрийг тойрсон маргаан гарсан. Байгаль орчны идэвхтнүүд Балхаш нуурын усны түвшин, цацрагийн хаягдал, Оростой хамтрахтай холбоотой геополитикийн эрсдэлд санаа зовниж байна. Санал асуулгын өмнө цөмийн эсэргүүцэгчид саатуулагдсан нь Семипалатинскийн туршилтын талбайн дурсамжийг сэргээж, олон нийтийн эмзэг сэтгэл хөдлөлийг илтгэжээ. Гэвч засгийн газар цөмийн бүтээн байгуулалтыг эрчим хүчний аюулгүй байдал, бага нүүрстөрөгчийн эрчим хүч, эдийн засгийн урт хугацааны төрөлжилтийн зайлшгүй хэрэгцээ гэж үзэж байна.

Монгол Улсын хувьд, Казахстаны ураны салбартай төстэй нөхцөлтэй. Манай улс ойролцоогоор 141,000 тонн баталгаажсан нөөцтэй бөгөөд дэлхийд эхний 20-т бичигддэг. Дорнод, Гурванбулаг зэрэг томоохон ордууд олон жил судлагдсан боловч арилжааны түвшинд олборлолт хараахан эхлээгүй байна. Казахстан дэлхийн зах зээлд аль хэдийн давамгайлж буйтай харьцуулахад Монголын ураны салбар одоогоор бэлтгэл, хайгуулын шатандаа байгаа бөгөөд Орос, Франц, Чех, Япон зэрэг улстай хамтын ажиллагаа өрнүүлж байна. Гэхдээ боломж нь бодит бөгөөд Монгол улс ирээдүйд хөршийнхөө адил дэлхийд цөмийн түлш нийлүүлэгч болох бүрэн чадамжтай.

Казахстан ISR буюу газар доорх уусгах олборлолтын технологид түшиглэдэг нь сургамжтай. Энэ аргыг илүү аюулгүй, байгаль орчинд бага нөлөөтэй гэж үздэг бөгөөд Казахстаны орон нутгийн иргэдийн зүгээс бараг гомдол гардаггүй.

Дүгнэлт

Казахстаны уран болон цөмийн хөгжлийн замнал нь байгалийн баялаг, түүхэн дурсамж, ирээдүйн хүсэл эрмэлзлийн огтлолцлыг илтгэнэ. Дэлхий цэвэр эрчим хүч болон эрчим хүчний аюулгүй байдлын төлөө тэмцэж буй энэ үед Казахстан хүчирхэг хөзөр атгаж байна. Энэ улс ураны үйлдвэрлэлээр дэлхийд тэргүүлэхийн зэрэгцээ дотооддоо цөмийн эрчим хүч хөгжүүлэх, Баруун ба Зүүний сонирхлыг тэнцвэржүүлэх боломжтой. Кызылордогийн нам гүм элсэн цөлөөс Балхаш нуурын ус хүртэл Казахстаны цөмийн аялал дөнгөж эхэлж байна.

====

*Манхэттэний төсөл нь Дэлхийн II дайны үед АНУ, Их Британи, Канад хамтран цөмийн зэвсэг бүтээх зорилготой нууц хөтөлбөр байсан

Аж үйлдвэрийн дөрөвдүгээр хувьсгал ид өрнөж, мэдээлэл харилцаа холбооны хөгжил улам эрчээ авч хүн төрөлхтөн цахим шилжилт хийж байна. Энэ шилжилт Монгол улсад ямар өөрчлөлт, боломж, сорилт авчирч буйг хэлэлцэхээр есдүгээр сарын эхээр Улаанбаатар хотод гадаад, дотоодын эрдэмтэд, судлаачид, төр засгийн шийдвэр гаргагчид, аж үйлдвэрийн салбарын томоохон тоглогчид хуран цуглав. Энэхүү “Хөх тэнгэрийн яриа хэлэлцээний” үеэр нүүдлийн соёлтой, далайд гарцгүй Монгол улс цахим боломжыг яаж ашиглаж, үсрэнгүй хөгжиж болох талаар ярилцсан юм.

“Монгол улсын засгийн газрын нэгдүгээр зорилт бол цахимжуулалт (digital first), зөвхөн цахимжиж байж төрийн ажиллагаа бүтээмжтэй, тооцоолж боломжтой болно. 2020 оноос хойш төрийн 1260 үйлчилгээг e-Mongolia, e-Business зэрэг олон хэрэгсэлээр дамжуулан цахимжуулаад байна” гэж МУ-ын Тэргүүн Шадар сайд, Эдийн засаг, Хөгжлийн сайд Н.Учрал хэлэлцүүлгийг нээж үг хэлэхдээ тэмдэглэв. 1.7 сая монголчууд буюу хүн амын талаас илүү нь цахимаар төрийн үйлчилгээг авч байгаа нь алс холын малчин ба төрийн түшмэдийн харилцааг хүнд сурталгүй болгож байна. Гадаад паспорт захиалахаас эхлээд бизнесээ бүртгүүлэх зэргийг өмнө нь нийслэл хүртэл алсын аялалд явж байсан бол одоо утасны дэлгэц дээр хэдхэн товшоод л хийдэг болжээ.

Монгол улс ухаалаг утаснаас эхлээд цахилгаан автомашин хүртэл бүх зүйлийг тэжээдэг түүхий эдийн суурь болох газрын ховор элемент, литийн асар их нөөцтэй. Дижитал эриний гайхамшигтай парадокс нь дэлхийн технологийн барилгын материалыг нийлүүлдэг улс одоо тэдгээр материалаас бий болгосон инновацийн экосистемд чухал оролцогч болох боломжтой байгаа явдал юм. Аж үйлдвэр эрдэс баялагийн сайд Г.Дамдинням хэлснээр “Монгол улсын хөгжлийн хөдөлгүүр” болсон уул уурхайн салбарт цахим шилжилт нэн тэргүүнд гүн нэвтрэх магадлалтай болжээ.

Рио Тинто компанийн шинэчлэлийн ахлах захирал Дан Уолкер “технологи уул уурхайг дахин тодорхойлж байна” гээд “Оюу толгой уурхай бол уул уурхайн ажилд энэ салбар технологид тулгуурлан юуг өөрчилж болохыг харуулсан тод жишээ болсон” гэж тэмдэглэв. Энэ өөрчлөлт нь уурхайн хашаанаас хальж, Монголын эдийн засагт өргөн нөлөө үзүүлж, тус улсын хөгжүүлэхээр зүтгэж буй дижитал ур чадварын эрэлтийг бий болгож байна. Рио Тинто дэлхий бусад уурхайдаа дэмжлэг үзүүлэх Глобал Техникийн Төвийг Улаанбаатарт байгуулж Монголын залуусыг ажиллуулж байна.

Австралийн элсэн цөлд аварга том хүнд даацын жолоочгүй машин давхиж, жолоочгүй галт тэрэгний цуваанд хүний оролцоогүй хүдрээ ачиж, буулгаж, энэ бүх үйл ажиллагааг хоёр мянган км-ийн алсаас дэлгэцэн дээр удирдах болсон нь Монголын уул уурхайн салбарт тусгалаа олох цаг үнэхээр ойртож байна. Google компанийн инженер Б.Баттулга Оюу толгойн гүнд нийтдээ 300 км урт хонгил байгаа бөгөөд тэнд ажиллаж буй бүх техник, хүмүүсийн үйлдэл, орчны бүх талын хяналтын систем, өгөгдөхүүн нь Монгол улс уул уурхайн салбарын технологийн интеграцийг дэлхийн хэмжээнд хөгжүүлэх бодитой нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэж ярилаа.

Plug and Play Japan-ы төлөөлөгчид дэлхий даяар олон зуун стартапыг хөгжүүлсэн хурдасгалын экосистемээс өөрсдийн туршлагыг хуваалцав. Монголын томоохон компаниуд нисэх онгоцны салбараас эхлээд шинэ материал хүртэлх салбарт Японы стартаптай хамтын ажиллагаа хайж байгаа нь Монголын байгалийн баялаг болон Японы инновацийн чадамжийн хооронд шинэ гүүр үүсгэж байна гэлээ.

Microsoft for Startups компани нь технологийн дэд бүтэц хангах боломжтой платформын аварга компаниудыг төлөөлж оролцов. Монгол шиг орон дэлхийн хамгийн алслагдсан өнцөг булан хүртэлх холболт, бүтээлч байдал хослоход инновацийн лаборатори болон хувирч болохыг онцлож байлаа.

Монголын цахим боломжуудтай зэрэгцэн тодорхой сорилтууд тулгарч байна. Дэлхийн 17 дахь том газар нутагтай, хамгийн сийрэг суурьшилтай улсын хувьд нутаг дэвсгэрийн ердөө 23 хувь нь шилэн кабелийн холболттой байхад хэрхэн цахимжуулах бодлого нь чухал юм. Хөдөө тал нутагт хотын дэд бүтцийн загварыг хуулбарлах боломжгүй учир Монголын өвөрмөц газарзүйд тохирсон инновацийн шийдлүүдийг хүлээн авах хэрэгтэй юм. Одоогийн 52,480 километр шилэн кабель нь тийм шийдлийн суурь болж байгаа ч жинхэнэ арга нь газарзүйг ямар ч хамаагүй болгох технологи, буюу хиймэл дагуулын холболт, гар утсанд төвлөрсөн харилцаа холбооны архитектур илүү тохирох юм.

Гэх мэтээр Монгол улсын цахим боломжийн тухай “Хөх тэнгэрийн яриа” ийнхүү өрнөхтэй бараг зэрэгцээд НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрөөс Монголын хиймэл оюун ухааны бэлэн байдлыг судалсан тайлан гарлаа. Хөгжиж буй орнуудын AI-н бэлэн байдлыг төрийн дэмжлэг, төрийн хэрэглээ, ёс зүйн ойлголт гэсэн үндсэн 3 чиглэлийн хүрээнд 12 үндсэн үзүүлэлтээр тооцжээ. Монгол улс нэгтгэсэн таван онооноос гурвыг авч “тогтолцоо бүрэлдэх үе шатанд” орсон байна гэжээ. Хиймэл оюун ухаанд засгийн газрын дэмжлэг 3.4 оноо, дижитал үйлчилгээний хэрэгжилт 3.2 оноо, ёс зүйн бэлэн байдал ердөө 2.4 оноотой гарчээ.

Мөн Монгол улс стартапын экосистемийн хөгжилөөр дэлхийд 100 орноос 81-т жагсаж, мэдээллийн технологийн боловсролын салбарт нэг багшид ногдох оюутны тоо 4000 гэж гарчээ. Бас сонирхолтой нь Монголын эмэгтэйчүүд эрэгтэйчүүдээс дижитал ур чадвараараа 10.9 хувиар өндөр гэнэ. Oxford Insight-н өнгөрсөн оны AI-н бэлэн байдлын индексээр манай улс 188 улсаас 98-т орсон нь 2023 оноос 11 байраар ахисан үзүүлэлт болжээ.

Эрин цагийн энэхүү хувьсгалт өөрчлөлтийн үед Монгол улс эргэлтийн цэгт зогсож байна. Монгол улс уул уурхайн эдийн засгаас мэдлэгийн эдийн засагт шилжих эргэлт хийх боломжтой. Олон зууны турш тоо томшгүй өөрчлөлтийг гэрчилсэн тэр мөнхийн хөх тэнгэрийн доор дахин нэг хувьсгал аяндаа эхэлж байна. Энэ эргэлтийг бид зөв түншлэл, хөрөнгө оруулалт, хүртээмжтэй хөгжлийн замаар л хийх болно.

2025.09.29

Монголчууд түүхэндээ байгаль эхээ “амьдралын эх булаг” хэмээн хүндэтгэж, хамгаалж ирсэн ард түмэн. Гэхдээ өнөөдөр бол бид алт, нүүрс, зэс зэрэг эрдэс баялгаа олборлож амьдарч байна. Бидний унаж байгаа машин тэрэг, амьдарч буй орон сууц, хотуудын шил толь болсон өндөр байшингуудыг уул уурхайгаас олсон мөнгөөр боссон юм. Монголчуудад одоогоор өөр сонголт алга байна. Бид хөрөнгө дутмаг учир гадаадаас хөрөнгө оруулалт татаж, эрдэс баялгаа олборлож л валют олж байна.               

Өнгөрсөн гучаад жилд Засгийн газар “Алт хөтөлбөр”-ийг хоёр ч удаа хэрэгжүүлсэн. Жилд хорь шахуу тонн алт олборлож ирсэн ч,  Монголчууд эрдсийн экспортоо орлуулах хэмжээнд өөр шинэ бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ гаргаж чадаагүй л байна. Байгалийн баялгаа гадагшаа гаргаж, олсон орлогоороо эдийн засгаа төрөлжүүлэх ёстой гэж бүгд ярьдаг ч  амжилт олоогүй л байна. Ойрын ирээдүйд ч эрдэс баялагаа зарж л амьдарна. 

Нөгөө талаасаа бол ядангуяа ой модоо, гол усаа бохирдуулж, сүйтгэн байж алт олборлох нь ухаалаг явдал биш. Тиймээс 2009 онд “Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий газарт ашигт малтмал хайх, олборлох, ашиглахыг хориглох тухай” буюу “Урт нэртэй” гэгдэх хууль баталсан. Харин түүнийгээ бүрэн хэрэгжүүлж чадаагүй. Тодорхой компаниуд энэ хуулийг зөрчсөөр л байгаа.

Тэгвэл өнөөдөр Засгийн газар “АЛТ-3” хөтөлбөрийг боловсруулжээ. УИХ-аас баталсан уг тогтоолд харин Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хориг тавьсан. Одоо УИХ-ын намрын чуулганаар энэ хоригийг хүлээж авах эсэхийг хэлэлцэнэ. Уг хөтөлбөр хэрэгжсэнээр улсад тушаах алтны хэмжээ жилд 10 тонноор нэмэгдэж, ойролцоогоор нэг тэрбум ам.доллар олох тооцоотой гэсэн.

Энэ хөтөлбөрт улсын тусгай хамгаалалттай зарим газар нутагт хамаарах алтны ордууд орсон учир тэдгээр газрын хилийн цэсийг нь өөрчилж тусгай хамгаалалтаас гаргах заалт оржээ. Эдгээрийн нэг нь Хэнтий аймгийн Батширээт, Биндэр сумдын нутгийг хамарсан Гутайн давааны 102,640 га газар. Уг нь энэ газрыг 2020 онд улсын тусгай хамгаалалтад авсан юм. Монгол Улс 1990-ээд оноос эхлэн байгалийн унаган төрхийг хадгалах зорилгоор тусгай хамгаалалттай газар нутгийн сүлжээг бий болгосон. Энэ нь зөвхөн байгаль хамгаалах төдий биш, ирээдүй хойч үеийнхээ амьдрах орчныг хамгаалах ухаалаг сонголт байлаа.

Тухайн газрын хувьд, Гутайн давааны бүс нь 27 голын эх, ай саваас бүрэлддэг, ундны цэвэр усны эх үүсвэр болдог онц чухал нутаг юм. Эндээс эх аван урсдаг Онон гол Амар мөрөнд нийлж, эцэст нь Хятадын зүүн хэсгийг дайран өнгөрдөг. Энэ усны замаар Монгол, Орос, Хятадын нийт 75 сая гаруй хүн цэнгэг усаар хангагддаг. 

Энэ бүс мөн цэвдгийн тархцын чухал бүсэд тооцогддог. Манай улсын цэвдэгтэй талбай сүүлийн 40 жилд таван хувиар багассан нь дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлтийн шууд үр дагавар. Мөнх цэвдэг бүхий экосистемд уул уурхайн хүнд машин механизмаар газар ухах нь цэвдэг хайлах, хөрсний доройтол, экосистемийн тогтолцоог бүрэн эвдэх зэрэг эрсдэлтэй гэж эрдэмтэн судлаачид анхааруулан ярьж байна.   

Мөн энэ хамгаалалттай бүсийн 93.5 хувь буюу 96,000 гаруй га талбай нь ой модоор бүрхэгдсэн. Судалгаагаар энэ ой жил бүр 5.1 сая тонн хүчилтөрөгч ялгаруулж, ойролцоогоор 665,000 хүний жилийн хүчилтөрөгчийн хэрэгцээг хангадаг.  Биологийн олон янз байдал – дахин сэргэхгүй баялаг. Энд 22 зүйл хөхтөн, 260 зүйл ургамал, 28 зүйл загас, 362 зүйл шавж бүртгэгдсэн, ховор, нэн ховор зүйлсийн өлгий нутаг ажээ. Жишээ нь, дэлхийн хэмжээнд ховордсон Амарын хилим загас Онон голд амьдардаг. Мөн тул загас, шивэр хандгай, халиун буга, улаан живэрт зэрэг зүйлийн амьдрах орчин энд бий. Байгальд нэг төрөл зүйл устах бүрд экосистем дотоодын зохицлоо алдаж эхэлдэг бөгөөд үүний уршиг хэдэн арван жилийн дараа бидний амьдралд шууд тусах эрсдэлтэй.                      

Цэнгэг усны их нөөц бүхий Онон гол, түүний ай сав, ойт хээрийн экосистем, биологийн олон янз байдлыг хамгаалах, зүй зохистой ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлэх талаар нутгийн иргэд нь санаачилан идэвхтэй ажиллаж байна. Байгаль, түүхийн дурсгалт газруудын нөөцийг түшиглэн аялал жуулчлал хөгжүүлэх, орчинд нь амьдардаг иргэдийг байгаль хамгаалах үйлсэд татан оролцуулах талаар олон ажил төсөл хэрэгжүүлж байгаа ажээ. Орон нутгийн иргэд энэ бүсэд эко аялал жуулчлал хөгжүүлж, спорт загасчлалаар тогтвортой орлого олж эхэлэжээ. Энэ бол уул уурхайн түр зуурын ашгаас илүү урт хугацааны, тогтвортой эдийн засгийн шийдэл юм.

Хэрэв өнөөдөр төсвийн цоорхойг нөхөхөөр тусгай хамгаалалттай газраас алт ухаж эхэлбэл, маргааш бусад ашигт малтмалын төлөө хамгаалалттай өөр газруудыг бас гаргаж, дархлагдсан газруудаа ээлж дараалан устгах буруу жишиг тогтоно. Манай улс газар нутгийнхаа 30 хувийг тусгай хамгаалалтад авна гэж олон улсын өмнө амлалт өгсөн. Амлалтаасаа ухарвал Монголын нэр хүнд олон улсын хэмжээнд унаж, дэлхий бидэнд итгэхээ болино.

Өнөөдөр бидний өмнө алт уу, эсвэл ус уу гэсэн сонголт тулгараад байна. Цэнгэг ус, цэвэр агаар, ой мод, ховор амьтдыг мөнгөөр нөхөж болох уу? 

Бидний өвөг дээдэс “Ус бол чандмань эрдэнэ” гэдэг.  21-р зуунд усны хомсдол дэлхийн хамгийн том асуудал болж байхад,  бид усны эх үүсвэрээ алтны төлөө өгнө гэж үү?

Байгаль бол дахин бүтэж, сэргэхгүй үнэт зүйл. Хэрэв бид өнөөдөр дуугүй өнгөрвөл, маргаашийн сүйрлийг зөвшөөрсөнтэй адил. Үүнийг шийдвэр гаргагчид эрхбиш ойлгож, байгаль дэлхийгээ хамгаалахыг дэмжих биз ээ.    

2025.09.22

Монголын эдийн засгийн хамгийн мэдрэмжтэй үзүүлэлт бол инфляц, энгийнээр хэлбэл, иргэдийн өдөр тутмын хэрэглээний үнэ тасралтгүй өсөж буй түвшин юм. 2025 оны долдугаар сарын байдлаар инфляц найман хувьтай буюу Төв Банкны зорьж буй зургаан хувийн түвшнээс өндөр, өрхийн худалдан авах чадварт дарамт учруулсаар байна.

Өнөөдрийн инфляцид гурван зүйл голлон нөлөөлжээ. Нэгдүгээрт, хүнсний үнэ өссөн. Мах, гурил, ногооны үнэ улирлын шинжтэй савлаж, хэрэглээний сагсанд том дарамт өгч байна. Хоёрдугаарт, байрны түрээс, цахилгаан, түлшний үнэ нэмэгдэж, орон сууцны зардал өссөөр байна. Гуравдугаарт, Монголын хэрэглээний барааны ихэнх нь импортоос хамааралтай учир гадаад зах зээлийн савлагаа, төгрөгийн ханшийн өөрчлөлт шууд нөлөөлдөг.

2022 онд инфляц 15 хувьд хүрч, сүүлийн жилүүдийн дээд цэгтээ хүрч байсан бол 2024 онд таван хувь хүртэл буурсан. Гэвч энэ жил эргэн өсөж найман хувьтай боллоо. Дэлхийн бусад орныг харвал Казахстан долоо, Гүрж зургаа, Эстони таван хувьтай байгаа нь Монгол арай өндөр талдаа байгааг харуулж байна.

Ийм нөхцөлд Төв банк бодлогын хүүг өндөр буюу 12 хувь дээр барьж, мөнгөний нийлүүлэлтийг хязгаарлаж байгаа. Гэвч Төв банк бодитойгоор хараат бус байж чадахгүй, улс төрийн дарамт, Засгийн газрын богино хугацааны ашиг сонирхолд хэт баригдсан нь инфляцыг тогтворжуулах чадварыг нь сулруулж байна. Монголд мөнгөний бодлого нь төсвийн зардлын тэлэлт, сонгуулийн өмнөх шийдвэрүүдээс шууд хамаарч байгаа нь хамгийн том сул тал юм.

Засгийн газар ч мөн эрчим хүч, дулааны үнийг нэг дор огцом нэмэхээс зайлсхийж байгаа боловч бодит байдал дээрээ энэ салбарт хэтэрхий олон жил хойшлуулсан шинэчлэл нь хуримтлагдсан дарамтыг үүсгэсэн. Үнийн өсөлтийг “татаасаар” түр дарж байгаа ч энэ нь эцэстээ төсвийн алдагдлыг нэмэгдүүлж, инфляцыг улам өдөөгч хүчин зүйл болж байна.

Монголын Засгийн газрын гадаад өрийн хэмжээ их хэвээрээ, олон улсын зах зээл дээрх зээлийн хүү өндөр байгаа нь төсөвт асар их дарамт болж байна. Гадаад өрийн хүүгийн төлбөрийг хийхийн тулд долларын эрэлт нэмэгдэж, төгрөгийн ханш сулрах дарамт үүсдэг. Энэ нь импортын барааны үнийг нэмэгдүүлж, эцсийн дүндээ инфляцыг дахин өдөөж байна. Засгийн газар өрөө дарахын тулд дахин шинэ бонд гаргах, гадаад зээл татах замаар богино хугацаанд аргацааж байгаа ч энэ нь урт хугацааны тогтвортой гарц биш юм.

Хэрэв Засгийн газар дотоодын бонд гаргавал эерэг ба сөрөг нөлөө зэрэгцэн гарна. Эерэг тал гэвэл гадаад өрийн өндөр хүүгээс зайлсхийж, валютын ханшийн дарамтыг багасгаж чадна. Мөн дотоодын санхүүгийн зах зээлийг хөгжүүлж, хөрөнгө оруулагчдад тогтмол өгөөжтэй хэрэгсэл бий болно. Сөрөг тал нь төрийн бондын хэт их гаргалт нь банкны зээл шахагдаж, хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг бууруулдаг. Өндөр хүүтэй бонд гаргавал нийт зах зээлийн зээлийн хүүг улам өсгөж, өрх гэрүүд болон бизнесийн дарамтыг нэмэгдүүлнэ. Иймд дотоодын бондыг зөв хэмжээнд, сахилга баттай гаргах нь чухал.

Монголд инфляцыг улирлын чанартай огцом нэмэгдүүлдэг гол хүчин зүйл бол хүнсний үнэ, ялангуяа мах, гурилын савлагаа юм. Тиймээс хүнсний тогтолцоогоо буюу зөвхөн нөөц бүрдүүлэлт бус, нөөц–логистик–бөөний зах–чанарын хяналтыг хамарсан бүхэл бүтэн системийг боловсронгуй болгох шаардлагатай байна. Мах, гурилын стратегийн нөөц бүрдүүлэлт, хөргөлтийн агуулах, тээврийн дэд бүтэц, бөөний худалдааны ил тод биржийн ажиллагаа, хүнсний аюулгүй байдлын стандарт зэрэг нь нийлүүлэлтийн тогтвортой байдлыг хангах нь инфляцын дарамтыг зөөлрүүлэхэд чухал үүрэгтэй.

Монголын инфляцын суурь дарамтыг бууруулах өөр нэг гарц бол өрсөлдөөний бодлого. Энэ нь цөөн компанийн давамгайллыг бууруулах, үнийн хуйвалдааныг таслан зогсоох, ил тод байдлыг хангах, жижиг дунд бизнесүүдийн оролцоог дэмжихэд чиглүүлнэ гэсэн үг. Шатахуун, махны бөөний худалдаа, супермаркетын сүлжээнд үнийн хиймэл өсөлт бий болдог нь хэрэглэгчдэд шууд дарамт болж байна. Өрсөлдөөний орчныг бодитоор сайжруулбал хэрэглэгч олон сонголттой болж, үнэ тогтвортой байхад чухал нөлөө үзүүлнэ.

Дүгнэлт

Богино хугацаанд ханшийн савлагааг тогтворжуулж, шатахууны нөөцийг сайн удирдах нь үнэ тогтворжуулахад чухал. Харин дунд хугацаанд илүү системийн өөрчлөлт хэрэгтэй. Төсвийн зарлагаа орлогын өндөр үед хэтрүүлэхгүй байх, валютын нөөцөө нэмэгдүүлэх, хүнсний тогтолцоо, өрсөлдөөний бодлого зэрэг урт хугацааны шинэчлэл шаардлагатай. Эдгээрийг зэрэг хэрэгжүүлж чадвал инфляцыг зорилтот зурваст шат дараатай бууруулах боломжтой юм.

Эцэст нь хэлэхэд, инфляц бол эдийн засгийн “гал” юм. Энэ галыг унтраахын тулд мөнгөний бодлогоо чанга барих, төсвийн сахилга бат, хүнсний тогтолцоо, өрсөлдөөний бодлого гэсэн дөрвөн багц арга хэмжээг зэрэг хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Гэхдээ, хамгийн гол нь бодлого хэрэгжүүлэгч байгууллагууд улс төрөөс хараат бус, мэргэжлийн түвшинд шийдвэр гаргах чадвартай болохгүй бол инфляцын галыг унтраах биш, улам сэвэх эрсдэл хэвээр байх юм.

Зураг 1. Монголын инфляцын өөрчлөлт (%)

Зураг 2. Инфляцын эх үүсвэрийн бүтэц

Зураг 3. Монгол ба бусад орны инфляцын харьцуулалт (%)

Манай улсын оёдлын салбарт 2023 оны байдлаар 1,342 үйлдвэрлэгч байна. Гэхдээ тэдний зөвхөн дөрөвний нэг ААН (аж ахуйн нэгж), бусад нь ХХЭ (хувиар хөдөлмөр эрхлэгч), гуравны нэг нь УБ хотод, бусад нь орон нутагт байршилтай.

310 ААН-ийн 259 нь хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани (ХХК), 37 нь нөхөрлөл хоршоо, 5 нь төрийн өмчит үйлдвэрийн газар (ТӨҮГ, цэрэг цагдаа зэрэг хүчний байгуулагуудын хувцас оёдог), 4 нь хувьцаат компани (ХК) юм байна. Салбарын нийт ажиллагсадын тоо 6100 бөгөөд нийт үйлдвэрлэгчдийн 64 хувь нь 1-2 ажилчинтай, дундажаар бол  4.5 ажиллагчидтай ажээ. (ОСНМХ-Оёдлын салбарын нэгдсэн мэрэгжлийн холбоо).

Гэтэл, энэ салбарт цагтаа, 30,000 ажиллагсадтай, МУ-ын экспортын гучин хувийг гаргаж, бүтээгдэхүүнээ бүгдийг нь (97 хувийг) АНУ-д гаргаж  байлаа. Оёмол сүлжмэл бүтээгдэхүүний олон талт хэлэлцээрийн (ОСБОТХ) МУ-ын квотийг ашиглахаар Хятад, Солонгос, Тайван, Сингапурын оёдлын нийт 66 компани 1995 оноос 2005 оны хооронд Монголд ирж ажиллаж байлаа. 2005 оны эхээр энэ хэлэлцээрийн хугацаа дууссанаар эдгээр компаниуд Монголоос гарснаар оёдлын салбар уналтанд орсон.

Тэгвэл өнөөдөр энэ салбар ямар байдалд байгаа, яаж сэргээж хөгжүүлэх тухай судалгааг “Хөгжлийн Шийдэл” төрийн бус байгууллагын (ТББ) захиалгаар Америкийн Нэгдсэн Улсын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн (USAID) санхүүжилтээр, ЭН АР СИ СИ  компанийн 2023 оны эцсээр хийсэн байна.

Судалгаанд Улаанбаатар (УБ) хот, Дархан-Уул, Орхон, Дорнод, Завхан аймгийн 103 үйлдвэрлэгч, бүх аймаг, нийслэлийн 402 хэрэглэгчид хамрагдаж, мөн гучаад үйлдвэрлэгчид, арваад  бодлого боловсруулагч, хэрэгжүүлэгч, судлаачдыг оролцуулжээ.

Салбарын өнөөгийн нөхцөл байдал

Салбарт албан болон албан бус бизнесийн ялгаа их. Оёдлын үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн дийлэнх нь эмэгтэйчүүд. Гол бүтээгдэхүүн нь үндэсний хэв маягтай дээл, хувцас. Үйлдвэрлэгчдийн талаас илүү нь ийм  бүтээгдэхүүн гаргадаг. Масс үйлдвэрлэл захиалгат үйлдвэрлэлийг бодвол илүү төрөлжих хандлагатай байна.

Үйлдвэрлэгчид хэлбэрээсээ хамаараад ялгаатай ч , дунджаар хүчин чадлынхаа 60 хувийг ашигладаг. Хөдөлмөрийн бүтээмжээр УБ, Дархан-Уул, Орхон аймгууд тэргүүлдэг. Экспортод бараг гаргадаггүй, борлуулалтын дийлэнхийг  тухайн орон нутгийн зах зээл эзэлдэг.

Бүтээгдэхүүний өртгийн дөчин хувийг түүхий эдийн зардал, дараа нь цалин ордог. ААН-үүдийн хувьд татвар гуравдах том зардал, ХХЭ-н хувьд захиргааны зардал. Үйлдвэрлэлийн зардал орон нутгаар ялгаатай. Энэ салбарын түүхий эд материалыг Монголд бараг үйлдвэрлэдэггүй, импортынх байдаг. Дотоодоос зөвхөн зарим арьс шир, туслах материал хэрэглэдэг.

Сорилт

Энэ салбарын хамгийн гол сорилт бол хүний нөөцийн хомсдол. Оёдолчин, эсгүүрчин, дизайнерын мэргэжлийн ажилтнууд хамгийн их дутагдалтай. Хэт жижиг үйлдвэрлэгчид маш олон болсон, мэргэжлийн боловсролын сургалтын чанар муудсан. Бичил үйлдвэрлэгчид олшрооод байгаа нь (i) салбарт ар гэрийн асуудлаас болж уян хатан цагаар ажиллах шаардлагатай эмэгтэйчүүд давамгайлдаг; (ii) хямд төсөр хөрөнгө оруулалтаар жижиг хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах боломжтой; (iii) олон жилийн турш төр болон олон улсын байгууллагуудын өрхийн үйлдвэрлэл дэмжих бодлого хөтөлбөрүүдийн үр дүн гэж үйлдвэрлэгчид болон мэргэжилтнүүд үзэж байна.

Дараачийн асуудал бол эргэлтийн хөрөнгийн дутагдал учир нь үүнээс болоод ААН-үүд, орон нутгийн үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн хувьд материалын нөөц бүрдүүлэлтээ цагтаа хийж чаддаггүй.

Мөн ААН-үүдийн хувьд түүхий эд олдохгүй байх, нийлүүлэлт хоцрох, болон мэдлэг чадвар дутдаг.  ХХЭ-дийн хувьд тоног төхөөрөмж байхгүй,  хүрэлцэхгүй, насанд хүрсэн хүний биеийн хэмжээний стандарт хуучирсан зэрэг асуудлууд орж байна. Орон нутагт зарим дэвшилтэт технологи, тоног төхөөрөмж дутагдалтайгаас зарим ажиллагааг хотод хийлгэхээр зардал өсдөг, тйим дэвшилтэт  тоног төхөөрөмж авсан ч засвар үйлчилгээ хийх боломжгүй байдаг.

Хамтрах хэрэгцээ

Жижиг үйлдвэрлэгчдийн хувьд хамтрах хэрэгцээ их байдаг. Түүхий эдээ хамтарч татах, тоног төхөөрөмжийн асуудлаа дундаа шийдэх, том захиалга аваад хамтарч гүйцэтгэх, тогтвортой үйл ажиллагаа явуулж буй томоохон үйлдвэрүүдээс туршлага судлах зэрэг хэрэгцээ байдагч хамтарч ажиллах арга хэлбэрээ сайн олохгүй байна.

Хамтарч ажиллах эрмэлзлэл байгаа хэдий ч хамтын ажиллагааны туршлага хомс, кластерын ойлголт дутмаг, бусад үйлдвэрлэгчдийн талаар мэдээлэл муутай.

Мөн үйлдвэрлэгчдийн ярилцлагаас дүгнэхэд (i) татвар, НДШ, гаалийн татвар дарамт болохоос гадна үйлдвэрлэл явуулж байгаа хүн бүр шударгаар төлдөг татварын систем байхгүй байгаа нь албан ёсоор үйл ажиллагаагаа эрхэлж буй бизнесүүдэд шударга бус өрсөлдөөний нөхцөлийг үүсгэж байна; (ii) төрөөс явуулж буй үйлдвэрлэлийг дэмжих бодлого хөтөлбөрүүд урт хугацаанд тогтвортой хэрэгждэггүй, хэрэгжүүлэх явц нь доголдолтой, хүнд суртал ихтэй байдаг нь үйлдвэрлэгчдэд дэмжлэг болохоосоо илүүтэй чирэгдэл учруулж байна гэжээ.

Төрийн бодлого, шийдвэртэй холбоотой хүндрэл бэрхшээлийг нэгдсэн байдлаар салбараа төлөөлж бодлого боловсруулагчдад хүргэх ажилд мэргэжлийн холбоод чухал үүрэг гүйцэтгэх боломжтой гэж үйлдвэрлэгчид үзэж байна. ХХЭ-дийн дунд мэргэжлийн холбооны гишүүнчлэл бага, ААН-үүдийн гишүүнчлэл өндөр байна.

Боломж

Оёдлын салбар цаашид ч өргөжин тэлэх төлөвтэй байна. Үйлдвэрлэгчдийн бараг 80 хувь нь ирэх гурван жилд үйлдвэрлэлээ өргөжүүлнэ, ААН-дийн 30 хувь нь экспортонд гаргах төлөвлөгөөтэй, өнгөрсөн жилд ч тодорхой хөрөнгө оруулалт хийжээ. Хөрөнгө оруулалтыг өөрийн хөрөнгө, банкны зээл, ЖДҮ-ийг дэмжих сангаас гаргажээ.

Үйлдвэрлэгчдийн дийлэнх нь  бизнэсээ өргөжүүлэхэд мэдлэг ур чадварын хувьд, талаас илүү нь техник технологийн хувьд боломжтой,  харин ердөө 10 хувь нь санхүүжүүлэх боломжтой гэжээ.

Үйлдвэрлэгчид салбарын хөгжлийн чиг хандлагын талаарх мэдлэг чадвараа дээшлүүлж, хүний нөөцөө өөрсдөө сургадаг болжээ. Хүний нөөцөө тогтвортой ажиллуулахын тулд ажлын байрны нөхцөлийг сайжруулах, ажиллагсдын нийгмийн асуудлыг шийдэх, уян хатан цагаар ажиллуулах зэрэг сайн туршлагууд нэвтэрч  байна.

Үйлдвэрлэгчид том захиалга аваад өөр үйлдвэрүүдтэй хувааж хийдэг, захиалга их үед туслан гүйцэтгэгч ажиллуулдаг болж байна. Том үйлдвэрлэгчид кластер хэлбэрээр ажиллахаас гадна, өртгийн сүлжээ байгуулж, орон нутагт өргөжүүлэх хандлагатай байна.

Хэрэглэгчдийн судалгаагаар Монголд үйлдвэрлэсэн хувцас чанар технологийн хувьд эрс сайжирсан, хэмжээ, материал, эсгүүр, эдэлгээ, дизайн зэргээр импортын хувцаснаас давуу гэж хэрэглэгчдийн олонх нь үзэж байна. Гэхдээ үүнийг хэрэглэгчид тэр бүр мэддэггүй. Том үйлдвэрлэгчид зар сурталчилгаа, маркетинг дээрээ дорвитой анхаардаг бол, жижиг үйлдвэрлэгчид зар сурталчилгаа, маркетингийн асуудлыг тоодоггүй, хэрхэн хийх мэдлэг чадвар дутагддаг гэж судалгаа харуулжээ.

Шийдэл

Үйлдвэрлэл эрхлэгчид үйлдвэрлэлээ өргөжүүлэхэд санхүүгийн дэмжлэг, сургалт, зөвлөгөө, мэдээлэл чухал гэж үзэж байна. Тухайлбал, хүний нөөцийн сургалт, хөгжлийн дэмжлэг, бизнесийн удирдлагын сургалт, зөвлөгөө, техник, технологийн чиглэлийн сургалт, зөвлөгөө их чухал.  

Санхүүгийн хувьд ЖДҮ зээлийн нөхцөлийг хөнгөвчлөх, зээлийн барьцааны оронд үйлдвэрлэл тогтвортой явуулж буйгаар нь нотолж зээл олгодог болох саналуудыг гаргаж байна. Түүнчлэн үйлдвэрлэгчдэд кластер байгуулах, үүрэг хариуцлагаа хэрхэн хуваарилах, хамтрах гэрээний нөхцлийг тохирох талаар сургалт, мэдээллийн хэрэгцээ их байна.

Мэргэжлийн боловсролыг дэмжих төрийн бодлогыг өөрчлөн сайжруулах хэрэгтэй байна. Мэргэжлийн боловсролын сургуулийн оюутнуудыг ААН-үүдэд дадлага хийлгэхийг нь албан ёсны болгох, мэргэжлийн сургуулиудын төлөөлөн удирдах зөвлөлд үйлдвэрлэгчдийн төлөөллийг оруулах хэрэгтэй байна.

Үйлдвэрлэгчид оёдлын салбарыг татварын бодлогоор дэмжих нь цаашид урт хугацаанд хөл дээрээ тогтоход хэрэгтэй гэж үзэж байна. Гаалийн хяналтыг сайжруулж, гаалиар оёмол бүтээгдэхүүн татваргүй орж ирдэг байдлыг зогсоох, ААН-дийн түүхий эдийн импортын гаалийн татварт хөнгөлөлт үзүүлэх хэрэгтэй байна.

Салбарын хамтын ажиллагаа, оёдлын салбарын кластерыг хөгжүүлэхэд мэргэжлийн холбоодын үүрэг чухал болж байна. Үйлдвэрлэгчдийг нэгдсэн мэдээллээр хангах, эрэлт хэрэгцээнд нь тохирсон сургалтууд зохион байгуулах, харилцан туршлага солилцож, хоорондоо харилцаа холбоогоо бэхжүүлэхэд анхаарсан үйл ажиллагааг мэргэжлийн холбоодын зүгээс нэгдсэн байдлаар зохион байгуулалттай хийх нь чухал байна.

Энэ олон асуудлыг нарийвчлан судалж, зөв хэмжиж, тохируулан янзлах цаг болжээ. Энэ салбарт өсөх боломж маш их, улмаар тодорхой бүтээгдэрүүнээр дэлхий зах зээлд брэнд болон гарах цаг ирж байна. Оёдлын салбараа өөрийг нь оёх, чимэх, олигтойхон тордох шаардлага байна.

Улс орнууд эдийн засгийн хөгжлөө  дотоодын нийт бүтээгдэхүүнээр (ДНБ, Gross Domestic Product, GDP) хэмжсээр ирлээ. Монгол Улсын нэг хүнд ногдох ДНБ буюу иргэдийн амьдралын түвшин нь 2023 онд 6,000 ам.доллар, 2024 онд 6,800 (ХБГ-хүлээгдэж байгаа гүйцэтгэл), 2028 онд  ДНБ 10,000 ам.долларт хүрэх төлөвтэй гэж Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ саяхан мэдэгдэв. Тэгж чадвал дөрвөн жилийн дараа МУ дэлхийн 190 орноос өнөөгийн 104-р байрнаасаа дээшилж эхний наяд орно гэсэн үг. Тэгэхийн тулд 2026 онд багтаж 14 мега төслөө бүрэн эхлүүлсэн байх ёстой ажээ. Тэгвэл эдгээр дэд бүтцийн том том төслүүд эдийн засагт нөлөөлж буйг яаж хэмжиж болох вэ?

Кэйнс ба Сэй

ДНБ нь улс оронд тухайн онд айл өрх, бизнес, төр засгийн эцсийн худалдан авалт юм. (Y = C + I + G + (X − M): GDP (Y) is the sum of consumption (C), investment (I), government Expenditures (G) and net exports (X − M). Хэрэглээ нь (C+G) ДНБ-ний гуравны хоёрыг эзэлдэг учир ихэнхи хүмүүс эдийн засгийн гол хөдөлгүүр нь хэрэглээ гэж үздэг. Хэрэглээ өндөр буюу эрэлт их байх тусам нийлүүлэлт нэмэгдэнэ (demand creates supply), тиймээс төрийн зардал их байх нь зөв гэж Кэйнсийн (Английн эдийн засагч Ж.М.Кэйнс (1883-1946)) эдийн засагчид зөвлөдөг. Зүүн болон зүүн-төвийн улс төрийн хүчнүүд энэ үзэл бодлыг дэмждэг.

Гэтэл эдийн засгийг зөвхөн эцсийн хэрэглээ биш бас хөрөнгө оруулалт, хуримтлал буюу нийт зардал хөдөлгөж байдаг. ДНБ бол иргэдийн амьдралын түвшинг харуулдаг чухал үзүүлэлт боловч тодорхой хүчин зүйлүүдийг орхигдуулдаг. Хамгийн гол нь нийлүүлэлтийн холбоосны (supply chain) үнэ цэнийг (бас өртгийг ч гэдэг) оруулдаггүй буюу бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг бүтээхээс тээвэрлэх, бөөнөөр болон жижиглэн худалдах хүртэлх үе шатыг харуулдаггүй. Манайд ДНБ-ийг үйлдвэрлэлийн аргаар тооцохдоо нийт үйлдвэрлэлээс завсрын хэрэглээг хасдаг. Гэтэл тэр нийт үйлдвэрлэл (Нийт Үйлдвэрлэл, НҮ буюу Gross Output, GO) гэдэгт том жижиг бүх бизнесийн бүтээсэн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ цэнэ орсон байгаа.

Эдийн засгийн бодит хэмжээг ДНБ-ээс гадна НҮ-ээр тооцвол бодьтой болох юм.

Мөн НҮ нь ДНБ-ээс том учир хэрэглээ эдийн засгийн хоёрны нэг нь биш,  дөрөвний нэгтэй тэнцэж байгаа учир хэрэглээ нь хамгийн гол хүчин зүйл биш юм (Зураг 1 ).

Тийм учраас эдийн засгийн үйл ажиллагааны өөрчлөлтийг бүрэн харуулахын тулд төр засаг (ҮСХ) ДНБ-ээс гадна нийлүүлэлтийн холбоосын үнэ цэнийг буюу НҮ-ийн хэмжээг жил, улирал тутам гаргаж, холбогдох үнэлэлт дүгнэлтийг хийдэг болох шаардлагатай байна.  НҮ-ийг бас бизнес хоорондын солилцооны үзүүлэлт гээд B2B index-ээр зарим оронд хэмжих болсныг бас тооцох цаг болжээ.  

НҮ-ээр бид дэд бүтцийн мега төслүүд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэнд яаж тусч буйгаас гадна, аль салбарт, ямар түвшинд шинэ санаачилга (innovation), өрсөлдөх чадвар өрнөж буйг тодорхойлох, улмаар улс орны эдийн засгийн амжилтыг тодруулах боломж бүрдэнэ. Тэгээд ч хэрэглээ бол угаасаа үр дагавар болохоос хөгжил цэцэглэлийг өдөөгч биш.

Зураг 1. МУ-ын Нийт үйлдвэрлэл, ДНБ оны үнээр, эцсийн хэрэглээ, тэрбум америк доллар (ҮСХ)

Том, жижиг бизнесийн эрүүл, хүчирхэг байх эсэх нь тухайн үндэстний эдийн засаг ямар байхыг тодорхойлдог. Иргэдийн хуримтлал, компаниудын хөрөнгө оруулалт, шинийг санаачлах чадвар, хэрэглэгчид бүтээгдэхүүнийг нь хүсдэг болгох нь амжилтын суурь билээ. Ийнхүү эдийн засгийн өсөлт нь эрэлт талдаа талдаа биш нийлүүлэлт талдаа (supply creates demand) ажээ. Үүнийг Францын эрдэмтэн Ж. Сэй (Францын “Адам Смит”, 1767-1832) хоёр зуугаад жилийн өмнө “Эрчимтэй өөрчлөлт болон эдийн засгийн өсөлт нь нийлүүлэлтээс гарч ирдэг” гэж хэлжээ. Энэ онолыг бас “зах зээлийн Сэйгийн хууль” гэдэг. Энэ үзэл бодлыг баруун болон баруун төвийн улс төрийн хүчин дэмждэг.

Нэг хүнд ногдох ДНБ 10,000 ам.долларт хүрэхэд…

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ 2025 оны төсвийн төслийг танилцуулахдаа нэг хүнд ногдох ДНБ 10,000 ам.долларт хүрсэн оронд: “зээлжих зэрэглэл 1-2 түвшин дээшилж, зээлийн хүү 30 хүртэл хувь буурна. Гадаадын хөрөнгө оруулалт 1.5-аас гурав дахин өсөж, дэд бүтцийн асуудал шийдвэрлэгдэнэ. Шинжлэх ухаан, технологид оруулах хөрөнгө оруулалтын хувь нэмэгдэж, үйлдвэрлэлийн бүтээмж нэмэгдсэнээр эдийн засаг төрөлждөг. Чадварлаг хүний нөөц эх орондоо буцан ирж, гадаадын чадварлаг мэргэжилтнүүд тус улсад ажиллаж эхэлнэ. Иргэдийн дундаж цалин 60 хүртэл хувь өсч, өрхийн орлого нэмэгдсэнээр ядуурлын түвшин буурч, төрийн албан хаагчдын цалин нэмэгдсэнээр засаглалын бүтээмж сайжирдаг. Боловсрол, эрүүл мэндийн салбарын хөгжил сайжирч, чанартай үйлчилгээ авснаар иргэдийн амьдралын чанар сайжирч, хүн амын дундаж наслалт нэмэгддэг” гэв.

Харин энэ бүхэн МУ-д хэрэгжихийн тулд “Сэй-гийн хуулийг” хэрэгжүүлэх,  бизнесийн орчинг сайжруулан эрх тэнцүү болгох, тодорхой татваруудыг бууруулах, шинэ санаачилгыг урамшуулах, төрийн өмчит компаниудыг үе шаттайгаар олон нийтийн болгох, гадаадын банкийг бодлогоор оруулах, чөлөөт өрсөлдөөнийг дэмжих, шударга ёсыг тогтоох, шүүх засгийн шинэчлэл явуулах, үнийг чөлөөлөх зэрэг арга хэмжээг авч явуулах шаардлагатай.

Энэ бүхнийг 2028 он хүртэл амжуулж чадах эсэх нь Засгийн газар, УИХ, иргэдийн мэдлэгтэй оролцоо, шаардлагаас хамаарах болно.